ლალი ლაზარაშვილი

     კრებული "თანამედროვე საკორპორაციო სამართლის თეორიული და პრაქტიკული საკითხები", გამომცემლობა"მერიდიანი", თბილისი, 2009, გვ.309-360.

 

სასამსახურო ხელშეკრულება საწარმოს დირექტორთან.

 პარტნიორი და დირექტორი შიდასაზოგადოებრივ ურთიერთობებში

 

შესავალი

 

დირექტორი (დირექტორატი) სამეწარმეო საზოგადოების მართვის აუცილებელი ორგანოა, რომლის მნიშვნელობაც საზოგადოების საქმიანობის სწორად წარმართვაში გადამწყვეტია. დირექტორი, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-3 პუნქტის თანახმად, აღჭურვილია საზოგადოების ხელმძღვანელობითი და წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებით. ხელმძღვანელობით საქმიანობად მიიჩნევა მოქმედება, რომელიც პირდაპირ ან არაპირდაპირ ემსახურება მეწარმე სუბიექტის მიზანს (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი), წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება კი მესამე პირებთან სამართლებრივ ურთიერთობებში საზოგადოების წარმოდგენას ნიშნავს (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი). სწორედ დირექტორის მეშვეობით ხდება იმ გადაწყვეტილებების რეალიზაცია, რომელთაც იღებს პარტნიორთა საერთო კრება.

დირექტორის სამართლებრივი მდგომარეობა სამეწარმეო საზოგადოებაში დიდად არის დამოკიდებული საწარმოს მიერ მასთან დადებულ ხელშეკრულებაზე, რომელსაც `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი სასამსახურო ხელშეკრულებას უწოდებს. ამდენად, კანონში განსაზღვრულია დირექტორთან დადებული ხელშეკრულების სახე _ სასამსახურო ხელშეკრულება, მაგრამ მისი სამართლებრივი ბუნებისა და შინაარსის შესახებ ძალზედ მწირი რეგულირებაა. იმავდროულად, აღნიშნული ხელშეკრულების სამართლებრივი მოწესრიგების თაობაზე პრაქტიკაში წამოჭრილია საკითხები, რაც საჭიროებს პასუხის გაცემას. შევეცდებით, წარმოვაჩინოთ დირექტორთან დადებული სასამსახურო ხელშეკრულების პრობლემატიკა და ნათელი მოვფინოთ რიგ საკითხებს. სასამსახურო ხელშეკრულების პრობლემებზე მსჯელობისას ასევე შევეხებით დირექტორისა და პარტნიორების შიდასაზოგადოებრივი ურთიერთობების საკითხს მასთან კონტექსტში.

 

 

1. სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების პრობლემატიკა

 

სამეწარმეო საზოგადოების მიერ დირექტორთან დადებული ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების შესახებ დოქტრინაში სხვადასხვა მოსაზრება არსებობს. ბევრი ავტორი მიიჩნევს, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება შრომით ხელშეკრულებას წარმოადგენს. ამ მოსაზრებას საფუძვლად უდევს დასაბუთება, რომ ყოველი ორგანიზაციული დამოუკიდებლობის დროს ხელმძღვანელის შრომა დამოკიდებულია ქონების მესაკუთრის (საზოგადოების) ნებაზე, რომ ასეთი ხელმძღვანელობა ხორციელდება სხვა პირის (სამუშაოს მიმცემის, დამქირავებლის) საქმიანობის სფეროში, მის ინტერესებში, მისი ხელმძღვანელობით და რომ ამ შემთხვევაში საკითხი ეხება განსაკუთრებულ შრომით ფუნქციას: საწარმოს მართვას. იმავდროულად საწარმოს მართვას აქვს თავისი სპეციფიკა, რაც უნდა აისახოს შესაბამის ხელშეკრულებაში. მოცემული ავტორები ასევე მიიჩნევენ, რომ დირექტორი, არსებითად, წარმოადგენს აქციონერთა დაქირავებულ პირს, რომლის სამუშაო რეჟიმი და შრომითი გარანტიები განისაზღვრება შრომის კოდექსით, მისი გათავისუფლებაც შესაძლებელია შრომის კოდექსით გათვალისწინებული საფუძვლებით და რომ დაუშვებელია ნებისმიერ დროს მასთან უმოტივოდ ხელშეკრულების შეწყვეტა, ანუ ამ შემთხვევაში აქციონერებს არ აქვთ უფლება, ნებისმიერ დროს საკუთარი შეხედულებით შეარჩიონ და შეცვალონ თავიანთი ქონების მმართველი.1 

არსებობს მოსაზრებაც, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება კომპლექსური ხასიათისაა, რამდენადაც იგი მოიცავს როგორც შრომით, ისე _ ქონებრივი ხასიათის პირობებს და დირექტორის ანუ მენეჯერის შრომის რეგულირებაში შეხამებულია სამოქალაქოსამართლებრივი და შრომითსამართლებრივი რეგულირება. საუბარია იურიდიული პირის ხელმძღვანელთან ე.წ. სამეწარმეო ხელშეკრულებაზე, რომელიც არის სამუშაო ძალისა და მისი გამოყენების თაობაზე კომერციული ხელშეკრულება, ითავსებს შრომითი ხელშეკრულებისა და ნარდობის ელემენტებს, იგი იდება მუშაკთან, რომელიც ფლობს განსაზღვრული სამუშაოს შესრულების განსაკუთრებულ უნარს, ანუ ამ შემთხვევაში კონტრაქტი განხილულია, როგორც შერეული ხელშეკრულება, რომელიც მოიცავს შრომითი ხელშეკრულებისა და ნარდობის ანუ სამოქალაქოსამართლებრივი ხელშეკრულების ელემენტებს.2 

არსებობს მოსაზრებაც, რომ დირექტორთან ურთიერთობის მოწესრიგება შესაძლებელია როგორც შრომითი, ისე _ სამოქალაქოსამართლებრივი ხელშეკრულების საფუძველზე, რაც დამოკიდებულია ამ ურთიერთობის ფაქტობრივ ხასიათზე. არის მოსაზრებაც, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება მხოლოდ სამოქალაქოსამართლებრივია, რაც დასაბუთებულია იმით, რომ დირექტორს, როგორც ერთპიროვნულ აღმასრულებელ ორგანოს, უნდა ჰქონდეს მეწარმის სტატუსი, რამდენადაც წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი ვერ შეძლებდა საწარმოს სამეწარმეო მიზნების განხორციელებას. სამოქალაქო ხელშეკრულებებიდან ზემომითითებული ხელშეკრულების მიმართ ამ შემთხვევაში ყველაზე უფრო შესაბამისად განხილულია ნარდობის წესები, თუმცა ამ მოსაზრების მოწინააღმდეგენი ამბობენ, რომ, რამდენადაც ნარდობის საგანს წარმოადგენს, პირველ რიგში, შრომის განივთებული შედეგი და არა მხოლოდ შრომითი პროცესი, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე საზოგადოებასა და დირექტორს შორის ურთიერთობის მოწესრიგება შეუძლებელია, დირექტორის საქმიანობის შემთხვევაში ხომ საქმიანობის პროცესი არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე საქმიანობის შედეგი. დირექტორის სახელშეკრულებო ვალდებულების შინაარსს უნდა წარმოადგენდეს თავად მართვის პროცესი, ხოლო საქმიანობის ძირითად მიზანს _ აქციონერების ინტერესი (სარგებელი).3

არის მოსაზრებაც, რომ ორგანიზაციის ხელმძღვანელი თავისი მდგომარეობით წარმოადგენს მინდობილ მესაკუთრეს და მისი ურთიერთობა საზოგადოებასთან რეგულირებული უნდა იყოს საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნორმებით, რომელთაც მოიცავს სამოქალაქო კოდექსი. აღნიშნული მოსაზრება ლიტერატურაში გაკრიტიკებულია იმ მოტივით, რომ მინდობილი მესაკუთრე, იურიდიული პირის ორგანოსგან განსხვავებით, არის სააქციო საზოგადოების ინტერესების არაპირდაპირი წარმომადგენელი აქციონერების სასარგებლოდ, რამდენადაც მოქმედებს სხვისი (წარმოდგენილის) ხარჯით, მაგრამ თავისი სახელით. გამოთქმულია ვარაუდი, რომ, ზოგადად, შესაძლებელია ვისაუბროთ სააქციო საზოგადოებისა და მისი აღმასრულებელი ორგანოს ურთიერთობის აგებაზე ქონების მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულების მოდელით, თუმცა ასეთი ხელშეკრულება შერეული უნდა იყოს. იგი უნდა აერთიანებდეს საკუთრების მინდობისა და მომსახურების სასყიდლიანი გაწევის ხელშეკრულებების დებულებებს, ან საკუთრების მინდობისა და დავალების ტიპის სააგენტო მომსახურების ხელშეკრულების დებულებებს. ამის შესაბამისად, მესამე პირებთან ურთიერთობაში, რომელიც შეეხება საწარმოს, როგორც ქონებრივი კომპლექსის მართვას, სააქციო საზოგადოების დირექტორი ხელმძღვანელობს მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულების ნორმებით და არის სააქციო საზოგადოების არაპირდაპირი წარმომადგენელი, ხოლო საწარმოს მართვის შიდაორგანიზაციულ საკითხებს წყვეტს მომსახურების სასყიდლიანი გაწევის ხელშეკრულების ან დავალების ტიპის სააგენტო მომსახურების ხელშეკრულების დებულებების საფუძველზე, რამდენადაც ეს ხელშეკრულებები სააქციო საზოგადოების დირექტორს შესაძლებლობას აძლევს, იმოქმედოს საზოგადოების აღმასრულებელი ორგანოს სახით.4

ამგვარად, ზემოაღნიშნული მოსაზრებებიდან გამომდინარე, არსებობს ორი ტიპის ურთიერთობა სააქციო საზოგადოებასა და მის ხელმძღვანელობით და წარმომადგენლობით ორგანოს შორის: ურთიერთობა, დაფუძნებული შრომით ხელშეკრულებაზე, სამეწარმეო საზოგადოებების მომწესრიგებელი სპეციალური კანონით გათვალისწინებული შესაბამისი სამოქალაქოსამართლებრივი ელემენტებით; ურთიერთობა, დაფუძნებული სამოქალაქო ხელშეკრულებაზე, რომელიც შეიძლება იყოს შერეული (მისი ელემენტები შეიძლება იყოს მინდობილი საკუთრების დებულებები და სასყიდლიანი მომსახურების გაწევის ხელშეკრულების ელემენტები, ან მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულებისა და დავალების ხელშეკრულების დებულებები).

სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების გარკვევა ასევე დაკავშირებულია საკითხთან, თუ როგორი ურთიერთობა არსებობს საზოგადოებასა და დირექტორს, როგორც ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობით ორგანოს შორის. ამასთან დაკავშირებით ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ იურიდიული პირის მმართველობაში მონაწილეობას კორპორაციული ხასიათი აქვს. ამ ურთიერთობის ელემენტებად მიიჩნევა უფლება კორპორაციულ ძალაუფლებაზე და კორპორაციული დაქვემდებარებულობის ვალდებულება, რომლებსაც სამოქალაქო სამართლის ეს დამოუკიდებელი სუბიექტები ნებაყოფლობით გადასცემენ ერთმანეთს კანონის, სადამფუძნებლო დოკუმენტებისა და მათ შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად.5

სხვა ავტორთა მოსაზრებით, ურთიერთობა იურიდიულ პირსა და ფიზიკურ პირს შორის, რომელიც მისი აღმასრულებელი ორგანოს ფუნქციას ასრულებს, ერთი მხრივ, წარმოადგენს შრომითს, ხოლო მეორე მხრივ _ შიდაკორპორაციულს, რაც აისახება მისი სამსახურებრივი ურთიერთობების სპეციფიკაზე. როდესაც ფიზიკური პირი, რომელიც ასრულებს იურიდიული პირის ხელმძღვანელი ორგანოს ფუნქციას, იმავდროულად წარმოადგენს მის თანამშრომელს, მისი უფლებამოსილება, იმოქმედოს ამ საწარმოს სახელით, ეფუძნება არა მარტო კანონს და სადამფუძნებლო დოკუმენტებს, არამედ _ დამფუძნებლის გადაწყვეტილებასაც ხელმძღვანელად მისი დანიშვნისა თუ არჩევის შესახებ.6

ზოგი მეცნიერის მოსაზრებით, იურიდიული პირის თანამშრომელის მოქმედებები, რომლებიც მისი შრომითი (სამსახურებრივი, თანამდებობრივი) ფუნქციების ფარგლებში ხორციელდება, განსახიერებს თავად იურიდიული პირის საქმიანობას და ამიტომ არ წარმოადგენს სამოქალაქოსამართლებრივ წარმომადგენლობას.7

ზემოაღნიშნული საკითხები ძალზედ საინტერესოდ არის გააზრებული გერმანულ კორპორაციულსამართლებრივ დოქტრინაში.

გერმანული სამართალი დირექტორთან დადებულ გარიგებას ერთდროულად განიხილავს როგორც ვალდებულებით სახელშეკრულებოსამართლებრივ და სპეციფიკურ კორპორაციულსამართლებრივ ურთიერთობას. საუბარია გერმანული სამართლის მიერ საკანონმდებლო დონეზე აღიარებულ ე.წ. დანაწევრების პრინციპზე, რომელიც გულისხმობს დირექტორის (გამგეობის წევრის) სამსახურებრივი ურთიერთობის გამიჯვნას მისი ორგანული ადგილის ანუ კორპორაციული თანამდებობისაგან.8 ეს ურთიერთობა სს-ში და შესაბამისად, ყველა კაპიტალურ საზოგადოებაში მოიცავს, ერთი მხრივ, სამეთვალყურეო საბჭოს ან სასამართლოს მიერ (როდესაც სამეთვალყურეო საბჭო არ ნიშნავს ან ვერ ნიშნავს დირექტორს და სასამართლოს ჩარევა ხდება საჭირო) გამგეობის (დირექტორატის) წევრად დანიშვნას, რაც ქმნის მისი, როგორც კორპორაციული სუბიექტის ორგანულსამართლებრივ მდგომარეობას (ე.წ. ორგანულ ადგილს) და, მეორე მხრივ, თანამდებობაზე გამწესებას ხელშეკრულების დადების მეშვეობით.9 დირექტორატის წევრის ორგანული ადგილი აღნიშნავს მის კორპორაციულსამართლებრივ მდგომარეობას, ხოლო სამსახურებრივსამართლებრივი ურთიერთობის შემთხვევაში საუბარია დირექტორსა და სს-ს შორის სამართლებრივ ურთიერთობაზე, როგორც ვალდებულებითსამართლებრივ კატეგორიაზე.10 ე.ი. დანიშვნის აქტით დირექტორთან ყალიბდება ორგანულსამართლებრივი ურთიერთობა, სასამსახურო აქტით _ ვალდებულებითი სახელშეკრულებოსამართლებრივი ურთიერთობა.11

დირექტორთან სს-ის სამსახურებრივი ურთიერთდამოკიდებულებაც სწორედ ზემოაღნიშნული თავისებურებებით ხასიათდება. როგორც აღინიშნა, გამგეობის წევრთა კორპორაციულსამართლებრივი უფლებები და მოვალეობები ყალიბდება ორგანული ადგილის მეშვეობით. თავად საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის ვალდებულებითსამართლებრივი დამოკიდებულება კი მოწესრიგებულია სასამსახურო ურთიერთობით, რომელიც დაფუძნებულია სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულებაზე. მოწესრიგების საგანს, ძირითადად, წარმოადგენს გამგეობის წევრის ანაზღაურების და უზრუნველყოფის (პენსია, ოჯახის წევრთა სოციალური ანაზღაურება, თუ ასეთი გათვალსწინებული იქნება და სხვა) საკითხები. 

მიუხედავად ზემოაღნიშნული სამართლებრივი დანაწევრებისა, ორგანული და სამსახურებრივი ურთიერთიერთობები მჭიდრო ფაქტობრივ და სამართლებრივ დამოკიდებულებაშია ერთმანეთთან. მაგალითად, თუკი სახეზეა დანიშვნის აქტი, პირს შეუძლია მოითხოვოს მასთან სასამსახურო ხელშეკრულების დადება. თავის მხრივ, დირექტორატის წევრის გამოწვევა, როგორც წესი, იმავდროულად, ნიშნავს მასთან სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტას, ან ამ ხელშეკრულების შეწყვეტა ხშირად შეიძლება მისი თანამდებობიდან გამოწვევის ტოლფასი აღმოჩნდეს.12 ამდენად, ეს ურთიერთობები გადაჯაჭვულია ერთმანეთზე.

   დანაწევრების  და კერძო ავტონომიის პრინციპებიდან გამომდინარე, გამგეობის წევრთან სასამსახურო (შრომითი) ურთიერთობა, ორგანულ ურთიერთობასთან ერთად, დამოუკიდებლად უნდა დაფუძნდეს. წმინდა ფაქტობრივი თვალსაზრისით, ძალიან ხშირად თანამდებობაზე გამწესება და პერსონალური სამართალურთიერთობის ჩამოყალიბება საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის ერთ აქტად, პროცესად განიხილება. სისტემატურად გვხვდება შემთხვევები, როდესაც პირები მხოლოდ მაშინ იღებენ მათი თანამდებობაზე გამწესების წინადადებას ანუ აცხადებენ თანხმობას, როდესაც იმავდროულად მათთან იდება სასამსახურო ხელშეკრულება და შრომითი ურთიერთობა მყარდება. ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, რომ ხელშეკრულების დადებისას იყოს დირექტორად გასამწესებელი პირის თანხმობა. ასევე საგულისხმოა, რომ ხელშეკრულება ძალაში არ შედის თანამდებობაზე დანიშვნის აქტით. მხოლოდ ეს უკანასკნელი საკმარისი არ არის იმისათვის, რომ დირექტორთან სამსახურებრივი ურთიერთობა დამყარდეს. აუცილებელია ხელშეკრულების დადება, თუმცა თავად ხელშეკრულება საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის შესაძლოა დაიდოს როგორც ზეპირად, ისე _ წერილობით და კონკლუდენტური ქმედებითაც.

სამსახურებრივი ურთიერთობა წარმოადგენს ვალდებულებითსამართლებრივ ფუნდამენტს ორგანული ადგილისათვის (თანამდებობისთვის).13 იგი ეფუძნება სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულებას, გამოხატულს, როგორც წესი, ხშირად დავალების შესრულების ხელშეკრულების ფორმით.

ქართულ საკორპორაციო სამართალში სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების გასარკვევად მნიშვნელოვანია, გაირკვეს, თუ რომელი კანონმდებლობა გამოიყენება მის მიმართ.

 

2. სასამსახურო ხელშეკრულების მიმართ გამოსაყენებელი კანონმდებლობა

 

თანამედროვე ქართულ საკორპორაციო სამართალში პრობლემურია საკითხი, ვრცელდება თუ არა დირექტორებთან ურთიერთობებზე შრომითსამართლებრივი ნორმები.14

 `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი მასში 2005 წლის 24 ივნისის კანონით განხორციელებულ ცვლილებებამდე ამ საკითხზე არ შეიცავდა რაიმე მითითებას. ამის გამო პრაქტიკაში დირექტორს განიხილავდნენ როგორც ჩვეულებრივ დაქირავებულ მუშაკს და მის მიმართ ყველა ურთიერთობაში, მათ შორის, თანამდებობიდან გათავისუფლების შემთხვევაზეც ავრცელებდნენ იმ დროს მოქმედი შრომის კანონთა კოდექსის ნორმებს.15 დირექტორის მიერ სამუშაოზე აღდგენის მოთხოვნით წარმოებულ დავებზეც საერთო სასამართლოები, ჩვეულებრივ, ამოწმებდნენ, რამდენად კანონიერად გათავისუფლდა დირექტორი შრომის კანონთა კოდექსის საფუძველზე. მაგალითად, თუკი დირექტორი თანამდებობიდან გათავისუფლდებოდა დამფუძნებელთა ინიციატივით სამსახურებრივი მოვალეობების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვანი შესრულების გამო, სასამართლო ამოწმებდა, იყო თუ არა დაცული იმდროინდელი შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის `გ~ ქვეპუნქტის პირობები, კერძოდ, ადგილი ჰქონდა თუ არა დირექტორის მოვალეობის დარღვევის ფაქტს, რამდენად არსებითი იყო ეს დარღვევა, ჰქონდა თუ არა დარღვევას სისტემატური ხასიათი, მანამდე დირექტორის მიმართ იყო თუ არა გამოყენებული დისციპლინური ზემოქმედების რაიმე ღონისძიება და ა.შ. ფაქტობრივად, საქმე იქამდე მიდიოდა, რომ პარტნიორები, თუკი ისინი აღარ ენდობოდნენ საზოგადოების დირექტორს ან კომერციული მიზანშეწონილებიდან და საზოგადოების ინტერესებიდან გამომდინარე სურდათ მათი საწარმოს უკეთესი მენეჯერისათვის მინდობა, ამის შესაძლებლობას, პრაქტიკულად, მოკლებული იყვნენ, თუკი საწარმოს დირექტორი თავის მოვალეობებს სისტემატურად უხეშად არ დაარღვევდა და ამას ისინი სათანადოდ ვერ დაასაბუთებდნენ.16 

თავდაპირველად სწორედ სასამართლო პრაქტიკაში დადგა საკითხი, რამდენად სწორია საწარმოს დირექტორის თანამდებობიდან გათავისუფლების შემთხვევის მიმართ შრომის კანონთა კოდექსით საწარმოს დაქირავებული მუშაკის გათავისუფლებისათვის დადგენილი წესების გამოყენება, არის კი ეს ის ურთიერთობა, რომლის მიმართაც შრომის კანონთა კოდექსი ვრცელდება? პირველად სწორედ სასამართლო პრაქტიკამ გასცა პასუხი ამ კითხვას და განიმარტა, რომ დირექტორსა და საზოგადოებას შორის დირექტორის თანამდებობის დაკავებასთან და ამ თანამდებობიდან გათავისუფლებასთან დაკავშირებული ურთიერთობა არ არის ტიპური შრომითსამართლებრივი ურთიერთობა დამქირავებელსა და დაქირავებულ მუშაკს შორის, ეს არის სპეციფიკური კორპორაციული ურთიერთობა, რომლის მიმართაც შრომის კანონთა კოდექსის გავრცელება არ შეესაბამება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მოთხოვნებს.17

სასამართლო პრაქტიკის ამგვარი მიდგომა საკითხისადმი კანონმდებელმაც გაიზიარა და `მეწარმეთა შესახებ~ კანონს 2005 წლის 24 ივნისს განხორციელებული ცვლილებებით დაემატა შემდეგი შინაარსის 9.81 მუხლი: `დირექტორებსა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებთან ურთიერთობებზე არ ვრცელდება საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსი~. ეს ნორმა ამგვარი რედაქციით იყო ფორმულირებული `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში 2008 წლის 14 მარტის კანონით განხორციელებულ ცვლილებებამდე. ზემოაღნიშნული 9.81 მუხლის შემოღების შემდეგ გაჩნდა კითხვები, რომლებიც შემდეგში მდგომარეობდა: საერთოდ, არც ერთ ნაწილში არ ვრცელდება დირექტორების მიმართ შრომის კანონთა კოდექსის მოქმედება? თუკი დირექტორების მიმართ შრომის კოდექსი არ ვრცელდება, მაშინ რა ვრცელდება ამ ურთიერთობაზე და რით უნდა ვიხელმძღვანელოთ დირექტორებსა და საზოგადოებას შორის სხვადასხვა სამსახურებრივი საკითხების მოსაწესრიგებლად? იმავდროულად კანონის 9.81 მუხლის ამგვარი ფორმულირება დირექტორების მიმართ, ზოგადად, შრომის კანონმდებლობის მოქმედების შეზღუდვადაც განიხილებოდა, რაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში კონსტიტუციური სარჩელის აღძვრის საფუძველიც გახდა.18

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონში 2008 წლის 14 მარტს განხორციელებული ცვლილებებით ზემოაღნიშნული 9.81 მუხლი გაუქმდა, ხოლო ამ ნორმით რეგულირებული საკითხი კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტში შემდეგნაირად ჩამოყალიბდა: `დირექტორებთან და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებთან ურთიერთობები რეგულირდება ამ კანონით, წესდებით და მათთან დადებული ხელშეკრულებით~. ამავე საკითხზე კანონში სხვა ნორმებიც ჩაიდო, კერძოდ: 47-ე მუხლის მე-3 პუნქტი (`დირექტორის კომპეტენცია და პასუხისმგებლობის მოცულობა განისაზღვრება ამ კანონით ან/და საწარმოს წესდებით~), 56-ე მუხლის მე-2 პუნქტი (`დირექტორთა უფლებამოსილებები განისაზღვრება მათთან წესდების შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებით. წესდებაში ასეთი განსაზღვრების არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება ამ კანონით დადგენილი ხელმძღვანელობის ზოგადი უფლებამოსილებანი~). 

კითხვები, რომლებიც კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტის სახეშეცვლილი რედაქციის პირობებში დარჩა, შემდეგში მდგომარეობს: არის თუ არა ამომწურავი და საკმარისი დირექტორებთან ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი, წესდება და დირექტორებთან დადებული ხელშეკრულება? გამოირიცხება თუ არა ამ ურთიერთობებზე შრომის კოდექსის დებულებებისა და სხვა შრომითსამართლებრივი ნორმების გავრცელება? კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტში ხომ არ უნდა ვიგულისხმოთ დირექტორთან სპეციალური ურთიერთობები, რომლებიც სხვა კანონმდებლობისგან, მათ შორის, შრომის კოდექსისგან განსხვავებულად წესრიგდება? შრომის კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებსაც არ აწესრიგებს ეს კოდექსი ან სხვა სპეციალური კანონი, რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებით. სამოქალაქო კოდექსის 29-ე მუხლიდან კი ხომ გავდივართ კანონზე `მეწარმეთა შესახებ~? 

სრულყოფილი სამართლებრივი მოწესრიგების თვალსაზრისით საუკეთესო ვითარება, როდესაც დირექტორსა და საზოგადოებას შორის სამსახურებრივი ურთიერთობების სამართლებრივი რეგულირების პრობლემები მინიმუმამდეა დაყვანილი, არის შემთხვევა, როდესაც საზოგადოებასა და დირექტორს შორის დადებულია წერილობითი ხელშეკრულება, სადაც ყველა საკითხი დეტალურადაა გაწერილი, ან ეს საკითხები წესდებაშია სრულყოფილად მოწესრიგებული, თუმცა ასეთი შემთხვევები პრაქტიკაში იშვიათია. ხშირად დირექტორთან წერილობითი ხელშეკრულება არც ფორმდება, არსებობს მხოლოდ პარტნიორთა საერთო კრების ან სამეთვალყურეო საბჭოს გადაწყვეტილება დირექტორის დანიშვნის თაობაზე, ხოლო წესდება მხოლოდ ზოგადად მიუთითებს კანონზე `მეწარმეთა შესახებ~.

ვნახოთ, წესდებითა და ხელშეკრულებით დეტალური მოწესრიგების არარსებობის პირობებში როგორი კანონისმიერი მოწესრიგება გვრჩება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად.

თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ დირექტორებთან სამსახურებრივი საკითხების შესახებ კანონი მწირ რეგულირებას იძლევა. ამ საკითხს, ძირითადად, სულ შემდეგი ნორმები ეთმობა: მუხ. 9.6 (ხელშეკრულებით შეიძლება საზოგადოების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციის გაუხმაურებლობის ვალდებულება ძალაში დარჩეს დირექტორის თანამდებობიდან წასვლის შემდეგ, მაგრამ არა უმეტეს 3 წლის ვადით. შესაძლებელია ამ ვალდებულებისათვის გათვალისწინებულ იქნეს კომპენსაცია, რომლის ოდენობა და გადახდის წესი განისაზღვრება ამ ხელშეკრულებით); მუხ. 91.6 `ა~ (შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას ხელმძღვანელ პირთათვის მოგებასა და საერთო შემოსავალში მონაწილეობისა და პენსიის მიცემის პრინციპების განსაზღვრის შესახებ); მუხ. 91.6`ე~ (შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას დირექტორების დანიშვნისა და გამოწვევის, მათთან ხელშეკრულებების დადებისა და შეწყვეტის შესახებ); მუხ. 47.3 (შპს-ის დირექტორის კომპეტენცია და პასუხისმგებლობის მოცულობა განისაზღვრება ამ კანონით ან/და საწარმოს წესდებით); მუხ. 55.7 `ვ~ (სს-ის სამეთვალყურეო საბჭო ნიშნავს და ნებისმიერ დროს გამოიწვევს დირექტორებს, ასევე მათთან დებს და წყვეტს ხელშეკრულებებს); მუხ. 55.7 `ვ1~ (იმ საზოგადოებაში, რომელშიც სახელმწიფო ფლობს ხმათა საერთო რაოდენობის 50%-ზე მეტს, დირექტორების დანიშვნა და მათი გამოწვევა სამეთვალყურეო საბჭომ უნდა შეუთანხმოს საზოგადოების ხმების 50%-ზე მეტის მფლობელ აქციონერს. სამეთვალყურეო საბჭოსა და აქციონერებს შორის შეუთანხმებლობის შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნისა და გამოწვევის გადაწყვეტილებას იღებს საერთო კრება); მუხ. 55.8 `ე~ (სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო ადგენს დირექტორთა უფლებამოსილების ფარგლებს); მუხ. 55.8 `კ~ (სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო განსაზღვრავს ხელმძღვანელი პირებისათვის მოგებასა და მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობას, ადგენს მათი საპენსიო უზრუნველყოფის პრინციპებს და წარუდგენს საერთო კრებას დასამტკიცებლად); მუხ. 56.2 (დირექტორთა უფლებამოსილებები განისაზღვრება მათთან წესდების შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებით. წესდებაში ასეთი განსაზღვრების არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება ამ კანონით დადგენილი ხელმძღვანელობის ზოგადი უფლებამოსილებები); მუხ. 57.3 (აქციონერს შეუძლია სახელშეკრულებო ურთიერთობა ჰქონდეს საზოგადოებასთან, მათ შორის, იყოს დირექტორი ან/და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი და მიიღოს მისგან ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე საზღაური, რომელიც არ წარმოადგენს დივიდენდს); მუხ. 66.2 (კოოპერატივში დირექტორებს ირჩევენ 4 სამეურნეო წლის ვადით, თუ წესდება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს).

ზემოაღნიშნული ნორმების მოხმობიდან ცხადია, რომ რჩება უამრავი საკითხი, რაც დირექტორსა და საზოგადოებას შორის სამსახურებრივი ურთიერთობისას წარმოიშობა და `მეწარმეთა შესახებ~ კანონით არ არის გათვალისწინებული. მაგალითად, თანამდებობაზე მიღების კონკრეტული მოთხოვნები, შვებულების მიცემის წესი და პირობები, მივლინების საკითხი, სამუშაო დრო, შესვენებისა და დასვენების დრო, შრომის პირობების დაცვა, შრომითი ურთიერთობების შეჩერება და ა.შ.

როგორც ვხედავთ, მხოლოდ `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი საკმარის რეგულირებას არ შეიცავს დირექტორთან სამსახურებრივი ურთიერთობების სამართლებრივი თვალსაზრისით სრულყოფილად მოსაწესრიგებლად, რის გამოც სასამსახურო ხელშეკრულებითა და წესდებით დეტალური მოწესრიგების არარსებობის პირობებში სამართლებრივი რეგულირებისა და სათანადო კანონის გამოყენების პრობლემა ცხადია. ამასთან, ხელშეკრულებისა და წესდების შესაბამისი დებულებების არსებობის შემთხვევაშიც, თუკი დადგება ამ დებულებების კანონშესაბამისობის საკითხი, პრობლემა, თუ რომელი კონკრეტული კანონის ნორმებთან შესაბამისობა უნდა შემოწმდეს, წამოიჭრება.

ერთი რამ ცხადია: მთელი სამართლებრივი ურთიერთობები, რომელშიც დირექტორი საწარმოსთან სამსახურებრივ ურთიერთობებში გამოდის, შესაძლებელია სამართლებრივი მოწესრიგების გარკვეულობის თვალსაზრისით ორ ნაწილად დავყოთ _ ერთი მხრივ, სამუშაოზე მიღებისა და სამუშაოდან გათავისუფლების ურთიერთობები, მეორე მხრივ, ყველა სხვა დანარჩენი ურთიერთობები.

როგორც უკვე აღინიშნა, სასამართლო პრაქტიკა იმის შესახებ, რომ დირექტორის სამუშაოდან გათავისუფლების ურთიერთობაზე შრომის კოდექსი არ ვრცელდება, უკვე არსებობს. ამ ურთიერთობაზე ვრცელდება კანონი `მეწარმეთა შესახებ~, რომლის 55-ე მუხლის მე-7 პუნქტის `ვ~ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, სააქციო საზოგადოებიდან დირექტორთა გამოწვევა გათვალისწინებულია ნებისმიერ დროს (სამეთვალყურო საბჭო `ნიშნავს და ნებისმიერ დროს გამოიწვევს დირექტორებს, ასევე მათთან დებს და წყვეტს ხელშეკრულებებს~). მაგრამ გულისხმობს თუ არა `ნებისმიერ დროს~ გათავისუფლება უმოტივოდ და უპირობოდ გათავისუფლებას? ამის თაობაზე არსებობს სასამართლო პრაქტიკა, სადაც განმარტებულია: დირექტორისათვის საწარმოს მართვისა და ქონების განკარგვის უფლების მინიჭების რისკის საკომპენსაციოდ პარტნიორებს ყოველთვის უნდა ჰქონდეთ უფლება, ნებისმიერ დროს გაათავისუფლონ დირექტორები, მაგრამ ამისათვის უნდა არსებობდეს მნიშვნელოვანი საფუძველი.19 

ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა ევროპული კანონმდებლობის მიდგომაც, კერძოდ, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონის თანახმად, შპს-ის დირექტორის გაწვევა შესაძლებელია ნებისმიერ დროს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ანაზღაურების მოთხოვნების ხელყოფის გარეშე, თუმცა აქვე გათვალისწინებულია, რომ სადამფუძნებლო ხელშეკრულებით შესაძლებელია, დირექტორის გამოწვევა დაიშვას მხოლოდ სერიოზული საფუძვლების არსებობისას, როგორიცაა მოვალეობების უხეში დარღვევა ან საქმეების სათანადო გაძღოლის უუნარობა ($38). რაც შეეხება სააქციო საზოგადოებას, სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონი ადგენს, რომ სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია გაიწვიოს გამგეობის წევრი ან თავმჯდომარე, თუკი ადგილი აქვს სერიოზულ საფუძვლებს, როგორიცაა: ვალდებულებების უხეში დარღვევა, საქმეების სათანადო გაძღოლის უუნარობა; უნდობლობა, გამოხატული საერთო კრების მიერ, თუკი ნდობაზე უარი არ იყო განცხადებული აშკარად არაობიექტური მიზეზების გამო ($84 (3)). საფრანგეთის 2000 წლის სავაჭრო კოდექსის20 თანახმად, შპს-დან დირექტორის გამოწვევა შესაძლებელია განხორციელდეს საკმარისი საფუძვლების არსებობისას (მუხ. L. 223-25). ანალოგიური დანაწესი მოქმედებს სს-ის შემთხვევაშიც, კერძოდ, აქაც, თუკი აქციონერთა საერთო კრების ან სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ დირექტორის გამოწვევას ადგილი ექნება საკმარისი საფუძვლების გარეშე, იგი გამოიწვევს ზიანის ანაზღაურებას (მუხ. L. 225-61). 

რუსეთის ფედერაციის კანონი სააქციო საზოგადოებების შესახებ ითვალისწინებს, რომ აქციონერთა საერთო კრებას, ასევე სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია ნებისმიერ დროს მიიღოს გადაწყვეტილება საზოგადოების მმართველი პირის უფლებამოსილების ვადამდე შეწყვეტის შესახებ (მუხ. 69.4). რუსეთის ფედერაციის შრომის კოდექსში, თავის მხრივ, ჩამოთვლილია ორგანიზაციის ხელმძღვანელის თანამდებობიდან გათავისუფლების სხვადასხვა საფუძვლები (მუხ. 75, 81, 278).21 

ჩამოყალიბებული სასამართლო პრაქტიკა ხელშეკრულების შეწყვეტის გარდა ყველა სხვა დანარჩენი სამსახურებრივი ურთიერთობის მიმართ გასავრცელებელი კანონმდებლობის შესახებ ჯერ არ გვაქვს შესაბამისი დავების არარსებობის გამო. აღნიშნული, თავის მხრივ, მიანიშნებს, რომ მოცემული სამართლებრივი ურთიერთობა ჯერ-ჯერობით არ არის სათანადოდ პრობლემური სასამართლოს ჩარევის დონეზე გადასაწყვეტად.

ზემოაღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით საინტერესოა სამართლებრივი მოწესრიგება, რასაც რუსეთის ფედერაციის სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონი შეიცავს. კანონის თანახმად, საზოგადოებასა და მის ერთპიროვნულ აღმასრულებელ ორგანოს (დირექტორი, გენერალური დირექტორი) ან კოლეგიურ აღმასრულებელ ორგანოს (გამგეობა, დირექცია) შორის ურთიერთობებზე შრომის კანონმდებლობა ვრცელდება იმ ნაწილში, რაც არ ეწინააღმდეგება სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონის დებულებებს. ამდენად, ამ შემთხვევაში შრომის კანონმდებლობის გავრცელება დირექტორთან სამსახურებრივ ურთიერთობებზე დასაშვებია სააქციო კანონის სპეციფიკური რეგულირების გათვალისწინებით. 

საინტერესოა აღნიშნული საკითხისადმი გერმანული დოქტრინის მიდგომაც. აქ განიხილება, რომ სამუშაოს შესრულების, სასამსახურო ხელშეკრულების მეშვეობით არ ფუძნდება შრომითი ურთიერთობა, რის გამოც შრომის სამართლის ნორმები მასზე არ ვრცელდება. მიუხედავად გამგეობის წევრთა, გარკვეულწილად, საზოგადოებაზე ეკონომიკური დამოკიდებულებისა, დირექტორები საწარმოს მართავენ საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში, ამიტომ მათ მიმართ არ გამოიყენება არანაირი შრომითსამართლებრივად მნიშვნელოვანი მითითებები. გამგეობის წევრთა ხელმძღვანელობითი ფუნქციიდან გამომდინარე, ისინი არ მიიჩნევიან დაქირავებულ პირებად პირდაპირი მნიშვნელობით, გამგეობა თავად არის ნების გამომვლენი ორგანო. სამუშაოს მიმღების, დაქირავებულის ცნების განმარტებისთვის გადამწყვეტია პერსონალური, პირადი დამოკიდებულება სხვა პირზე. დირექტორატის წევრები საზოგადოების კანონიერ წარმომადგენლობით წევრებად განიხილებიან, თავად ქმნიან და ახორციელებენ საწარმოს და დამქირავებელის ფუნქციებს. ისინი მართავენ საზოგადოებას საკუთარი პასუხისმგებლობით. ამიტომ მათი დამოუკიდებელი სამართლებრივი ადგილიდან გამომდინარე, ისინი არ განიხილებიან დაქირავებულ მუშაკებად, მუშა-მოსამსახურეებად. სხვაგვარად, გამგეობის წევრი არ არის სამუშაოს მიმღები, მუშა-მოსამსახურე, მას უჭირავს `პრინციპალის კონკრეტული ადგილი საწარმოში~.22 თუმცა მათზე ვრცელდება კანონისმიერი ნორმები საპენსიო დაზღვევის და უმუშევრობის დაზღვევის შესახებ.

მიუხედავად მიდგომისა, რომ დირექტორებთან სამართლებრივ ურთიერთობაზე არ ვრცელდება შრომითსამართლებრივი ნორმები, გერმანული სამართალი იცნობს სპეციფიკურ შემთხვევებს, როდესაც შრომით ნორმებს ამ ურთიერთობაზე მაინც ავრცელებენ. კომენტატორულ ლიტერატურაში არის საუბარი იმაზე, რომ გამგეობის წევრთა სასარგებლოდ შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს შრომითსამართლებრივი ნორმები, მაგრამ არსებითად მკაცრად განსაზღვრულ საგამონაკლისო შემთხვევებში. ეს ის შემთხვევებია, როდესაც, მაგალითად, მათი ადგილი, ფაქტობრივად, გათანაბრებულია სამუშაოს მიმღების, მუშა-მოსამსახურის ადგილთან და შრომის დაცვის შესაბამისი ნორმებიდან ან მათი განმარტებიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს.23 სასამართლოც მითითებულ გამონაკლის შემთხვევებში იცავს დირექტორს და უზრუნველყოფს მის ორგანულ თანამდებობრივ ადგილს არა როგორც დირექტორის, არამედ _ როგორც იმ პირის, რომელმაც საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში უნდა მართოს საწარმო და პირადად იყოს ვალდებული საწარმოს საქმიანობის რენტაბელობაზე. ამიტომ მიჩნეულია, რომ, თუკი დირექტორი, მისი კონკრეტული ფუნქციის შესრულებისას გაიგივებულია საწარმოს მუშა-მოსამსახურესთან, მაშინ მისივე და, ზოგადად, საწარმოს ინტერესებიდან გამომდინარე, უმჯობესია, მასაც გარკვეული სოციალური გარანტია და დაცულობა ჰქონდეს, რათა უკეთესად და თამამად განახორციელოს საქმიანობა. ამიტომაც საუბრობენ იმაზე, რომ ზემოაღნიშნულ სპეციფიკურ შემთხვევებში გავრცელდეს შრომითსამართლებრივი დებულებები.

 

3. დირექტორის დანიშვნასა და მასთან ხელშეკრულების გაფორმებაზე უფლებამოსილი ორგანო/პირი

 

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონით აღნიშნული საკითხი მოწესრიგებულია, კერძოდ, განსაზღვრულია, რომ საზოგადოებაში, სადაც შეიძლება იყოს სამეთვალყურეო საბჭო (შპს, სს), დირექტორს ნიშნავს ეს უკანასკნელი (მუხ. 55.7`ვ~), ხოლო თუკი საზოგადოებას სამეთვალყურეო საბჭო არ აქვს, ასეთ შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნა პარტნიორთა კრების კომპეტენციაა (მუხ. 91.6 `ე~). იმ საზოგადოებაში, რომელშიც სახელმწიფო ფლობს ხმათა საერთო რაოდენობის 50%-ზე მეტს, დირექტორების დანიშვნა და გამოწვევა სამეთვალყურეო საბჭომ უნდა შეუთანხმოს საზოგადოების ხმების 50%-ზე მეტის მფლობელ აქციონერს. სამეთვალყურეო საბჭოსა და აქციონერებს შორის შეუთანხმებლობის შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნისა და გამოწვევის გადაწყვეტილებას იღებს საერთო კრება (მუხ. 55.7 `ვ1~). 

საინტერესოა საკითხი, თუ ვინ აწერს ხელს დირექტორთან დადებულ სასამსახურო ხელშეკრულებას საზოგადოების მხრიდან. თუკი საზოგადოებას ჰყავს სამეთვალყურეო საბჭო, ასეთ შემთხვევაში, როგორც უკვე აღინიშნა, სწორედ იგი ნიშნავს დირექტორს და, შესაბამისად, სასამსახურო ხელშეკრულებას საზოგადოების მხრიდან ხელს მოაწერს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე ან სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ ამისათვის უფლებამოსილი პირი. რაც შეეხება შემთხვევას, როდესაც დირექტორს ნიშნავს პარტნიორთა საერთო კრება, ამ დროს დირექტორთან დადებულ ხელშეკრულებას ხელს შეიძლება აწერდეს ყველა პარტნიორი, ან პარტნიორთა კრების თავმჯდომარე, ან პარტნიორთა კრების მიერ საამისოდ უფლებამოსილი პირი. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54-ე მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, აქციონერთა საერთო კრების მუშაობას ხელმძღვანელობს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, მისი არყოფნისას _ მოადგილე, მოადგილის არყოფნისას _ ერთ-ერთი დირექტორი, მათი არყოფნისას კი კრების თავმჯდომარეს უბრალო უმრავლესობით ირჩევს საერთო კრება. სხვა საზოგადოებებთან მიმართებით კანონით არ არის განსაზღვრული, თუ ვინ თავმჯდომარეობს პარტნიორთა კრებას, ე.ი. ასეთი შეიძლება იყოს პარტნიორთა კრების მიერ არჩეული პირი (მუხ. 91). ამდენად, დირექტორთან ხელშეკრულებას სამეთვალყურეო საბჭოს არარსებობის შემთხვევაში სააქციო საზოგადოებაში შეიძლება ხელს აწერდეს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, მისი არყოფნისას _ მოადგილე, ამ უკანასკნელის არყოფნისას _ საერთო კრების მიერ არჩეული პირი. რუსეთის კანონმდებლობის თანახმად, საზოგადოების სახელით ხელშეკრულებას სააქციო საზოგადოებაში ხელს აწერს დირექტორთა საბჭოს (სამეთვალყურეო საბჭოს) თავმჯდომარე ან დირექტორთა საბჭოსაგან უფლებამოსილი პირი (სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონის 69-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მე-2 აბზაცი), ხოლო შპს-ის შემთხვევაში _ საერთო კრების თავმჯდომარე ან საერთო კრების გადაწყვეტილებით უფლებამოსილი პარტნიორი (კანონი შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებების შესახებ, მუხ.40).

 

4. სასამსახურო ხელშეკრულების რიგი პირობები

 

სასამსახურო ხელშეკრულების, როგორც კერძოსამართლებრივი ხელშეკრულების, პირობები ინდივიდუალურია იმისდა მიხედვით, თუ რომელ საზოგადოებაში როგორი შეთანხმება შედგება დირექტორთან. უფრო მეტიც, რამდენიმე დირექტორის (დირექტორატის) არსებობის შემთხვევაში ეს პირობები შეიძლება ინდივიდუალური იყოს დირექტორატის ცალკეული წევრების მიმართ. მიუხედავად ამისა, აუცილებელია, რომ ხელშეკრულება შეესაბამებოდეს კანონის ძირითად პრინციპებს და მის იმპერატიულ ნორმებს. 

დირექტორის ანაზღაურება _ ანაზღაურების საკითხი სასამსახურო ხელშეკრულების ერთ-ერთი ძირითადი საკითხია. დირექტორის ანაზღაურება მოიცავს ხელფასს და სხვა შესაძლო გასაცემლებს. ამ უკანასკნელთან მიმართებით კანონი შეიცავს მითითებას, რომ ეს შეიძლება იყოს მოგებაში მონაწილეობის უფლება, პენსიის მიცემის უფლება, სხვა მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობა, რაზეც გადაწყვეტილებას იღებს პარტნიორთა კრება (მუხ. 91.6 `ა~: შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას ხელმძღვანელ პირთათვის მოგებასა და საერთო შემოსავალში მონაწილეობისა და პენსიის მიცემის პრინციპების განსაზღვრის შესახებ; მუხ. 55.8 `კ~: სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო განსაზღვრავს ხელმძღვანელი პირებისათვის მოგებასა და მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობას, ადგენს მათი საპენსიო უზრუნველყოფის პრინციპებს და წარუდგენს საერთო კრებას დასამტკიცებლად). ამდენად, კუთვნილი გასამრჯელოს გარდა დირექტორების მიმართ შესაძლებელია დადგინდეს საზოგადოების წლიურ მოგებაში მონაწილეობის უფლება, ასევე სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდგომ მათთვის პენსიის დანიშვნის შესაძლებლობა და სხვა ფინანსური პრივილეგიები, როგორიცაა, მაგალითად, დირექტორის პრემირების სისტემა და ა.შ. ამასთან, ხელმძღვანელის ერთგულების მოვალეობა დირექტორს ავალდებულებს, ბოროტად არ გამოიყენოს თავისი გავლენა საზოგადოებაზე ამგვარი საკითხების გადაწყვეტისას. მაგალითად, ასეთ შემთხვევას შეიძლება ადგილი ჰქონდეს, როდესაც დირექტორი თავისი თანამდებობის გამოყენებით ითხოვს განსაკუთრებულ პირობებს, როგორიცაა მაღალი ანაზღაურება ან სხვა პრივილეგიები. იმავდროულად, ერთგულების მოვალეობიდან არ გამომდინარეობს დირექტორის ვალდებულება, რომ მან საზოგადოების მძიმე ფინანსური მდგომარეობის გამო უარი თქვას თავის გასამრჯელოზე ან მოითხოვოს ანაზღაურების შემცირება. ასევე, ერთგულების მოვალეობა არ უკრძალავს დირექტორს, უარი თქვას თანამდებობაზე, თუკი ფინანსური კრიზისის გამო სამეთვალყურეო საბჭო გადაწყვეტს ხელფასის შემცირებას.24

სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონი ითვალისწინებს, რომ სამეთვალყურეო საბჭო, რომელიც გამგეობის ცალკეული წევრის ანაზღაურების ზოგად ოდენობას ადგენს (ხელფასი, მოგებაში მონაწილეობა, ხარჯების ანაზღაურება, დაზღვევის ხარჯი, საკომისიო გასამრჯელო, ნებისმიერი ტიპის დამატებითი გასაცემლები), ვალდებულია, იზრუნოს იმაზე, რომ გასაცემლების საერთო ოდენობა პროპორციულად შეესაბამებოდეს გამგეობის წევრზე დაკისრებულ ვალდებულებებს და საზოგადოების მდგომარეობას. ეს წესი, შესაბამისად, გამოიყენება პენსიისა და სხვა გადასახდელების მიმართაც ($87(1)). ასევე გათვალისწინებულია, რომ, თუკი ანაზღაურების ოდენობის დადგენის შემდეგ საზოგადოების მდგომარეობა ისე არსებითად გაუარესდა, რომ არასამართლიანი იქნებოდა გამგეობის წევრებისთვის შემდგომი ანაზღაურების გაგრძელება, ასეთ შემთხვევაში სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია, შეამციროს ანაზღაურების ოდენობა. ეს შემცირება არ შეეხება ხელშეკრულების სხვა დებულებების შეცვლას, მაგრამ ასეთ შემთხვევაში გამგეობის წევრს უფლება აქვს, მოშალოს ხელშეკრულება შემდგომი კალენდარული კვარტლის დამთავრებამდე, რის შესახებაც საზოგადოებას უნდა შეატყობინოს 6 კვირით ადრე ($87(1)).

შესაძლებელია, რომ დირექტორატის წევრმა მასზე დაკისრებული მოვალეობები უსასყიდლოდაც შეასრულოს. ასეთი რამ, რა თქმა უნდა, აკრძალული არ არის. ამ შემთხვევაში, ფუძნდება სპეციფიკური პერსონაფიცირებული (პიროვნული) ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობა დირექტორატის წევრსა და საზოგადოებას შორის.

დირექტორის უფლებამოსილების ვადა _ დირექტორთან ხელშეკრულება შესაძლებელია დაიდოს როგორც განსაზღვრული, ისე _ განუსაზღვრელი ვადით, თუმცა საკორპორაციო სამართალში უფრო მიღებულია ამ ხელშეკრულების განსაზღვრული ვადით დადება. საფრანგეთის 2000 წლის სავაჭრო კოდექსის თანახმად, სს-ის დირექტორის უფლებამოსილების ვადა შეადგენს 2-დან 6 წელს, თუ წესდებით ვადა არ არის განსაზღვრული, იგულისხმება, რომ ამ შემთხვევაში ვადა 4 წელია (მუხ. L. 225-62). სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონის თანახმად, გამგეობის წევრებს ნიშნავს სამეთვალყურეო საბჭო არა უმეტეს 5 წლის ვადით. დასაშვებია განმეორებითი დანიშვნაც ან უფლებამოსილების ვადის გაგრძელება, მაგრამ არა უმეტეს 5 წლით. ასეთ შემთხვევაში საჭიროა სამეთვალყურეო საბჭოს ახალი თანხმობა, რაც მიღებული უნდა იქნეს უფლებამოსილების წინა ვადის გასვლამდე არაუადრეს ერთი წლით ადრე. მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი დანიშვნის ვადა 5 წელს არ აღემატება, შეიძლება გათვალისწინებული იყოს, რომ უფლებამოსილების გასაგრძელებლად სამეთვალყურეო საბჭოს ახალი თანხმობა არ მოითხოვება, რამდენადაც უფლებამოსილების ზოგადი ვადა 5 წელია ($84 (1)). რუსეთის ფედერაციის შრომის კოდექსი ითვალისწინებს, რომ ორგანიზაციის ხელმძღვანელთან ვადიანი ხელშეკრულება იდება არა უმეტეს 5 წლით (მუხ.58; მუხ.275).

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონში უფლებამოსილების კონკრეტული ვადა განსაზღვრულია მხოლოდ კოოპერატივის დირექტორების მიმართ, კერძოდ, 66.2 მუხლის თანახმად, კოოპერატივში დირექტორებს ირჩევენ 4 სამეურნეო წლის ვადით, თუ წესდება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს. სხვა საზოგადოებებში, გარდა კოოპერატივისა, დირექტორის უფლებამოსილების კონკრეტულ ვადას კანონი არ ადგენს და აღნიშნული საკითხი მთლიანად მხარეთა შეთანხმებით მოწესრიგებას ექვემდებარება. ამასთან დაკავშირებით საგულისხმოა, რომ გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისათვის შემუშავებული სააქციო კანონმდებლობის ძირითადი პრინციპების თანახმად, იმისათვის, რომ უზრუნველყოფილი იყოს აქციონერების კონტროლის უფლება, რეკომენდებულია, დადგინდეს დირექტორების უფლებამოსილების მოკლე ვადა, მაგალითად, ერთი წელი.25

დირექტორების კომპეტენცია _ ეს უფრო კანონისმიერი მოწესრიგების საკითხია, რომელიც დირექტორის, როგორც კორპორაციული სუბიექტის ადგილს უკავშირდება, თუმცა მან სასამსახურო ხელშეკრულებაშიც შეიძლება ჰპოვოს ასახვა დირექტორის უფლება-მოვალეობების დადგენისას, რომლებიც სწორედ კანონისმიერი კომპეტენციის ფარგლებიდან გამომდინარეობს. დირექტორის კომპეტენციაში შემავალ საკითხთა წრის განსაზღვრისას ამოსავალია შემდეგი წესი: დირექტორის კომპეტენციაში შედის ყველა საკითხი, გარდა პარტნიორთა საერთო კრებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს კომპეტენციას მიკუთვნებული საკითხებისა. როგორც წესი, დირექტორის კომპეტენციაშია საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობის განხორციელება და ამ საქმიანობის ფარგლებში გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღება. ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა, თუ რას მოიცავს მიმდინარე ხელმძღვანელობის შინაარსი. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი არ აკონკრეტებს, თუ რა განეკუთვნება საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობას, ანუ საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობას, რასაც კანონის რიგ მუხლებში ვხვდებით (მუხ. 91.7, 54.6`ლ~). გერმანული სავაჭრო კოდექსი ასეთ საქმიანობად მიიჩნევს ხელმძღვანელობის ისეთ მოქმედებებს, რომლებიც უკავშირდება სამეწარმეო საქმიანობის ჩვეულებრივ განხორციელებას ($116). ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში სიტყვა `მიმდინარე~ განმარტებულია როგორც ყოველდღიური, საყოველთაო, მორიგი, ხოლო სიტყვა `ჩვეულებრივი~ _ როგორც სხვებისგან არგამორჩეული, ისეთი, როგორიც ბევრი სხვაა.26 ამდენად, საზოგადოების მიმდინარე ანუ ჩვეულებრივი საქმიანობა შეიძლება განიმარტოს, როგორც იმ იურიდიული მოქმედებების ერთობლიობა, რომლებსაც ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილების მქონე პირი, შიდასაზოგადოებრივ და გარესაზოგადოებრივ ურთიერთობებში ასრულებს ყოველდღიური და საწარმოსათვის ჩვეული, არაგანსაკუთრებული საქმიანობის სახით. 

საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობად უნდა მივიჩნიოთ საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობა სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების მიზნით, ხოლო ის მოქმედებები და გარიგებები, რომლებიც თავიანთი შინაარსის, მოცულობის, მიზნის გათვალისწინებით, აგრეთვე, პასუხისმგებლობის მოსალოდნელი რისკის მაღალი ხარისხის გამო, ყოველდღიურ მიმდინარე საქმიანობას არ განეკუთვნება, შესაძლებელია, განვიხილოთ როგორც ისეთი, რომელიც სცილდება საზოგადოების ჩვეულებრივ საწარმოო საქმიანობას. მაგალითად, მიმდინარე საქმიანობა იქნება აქციონერთა საერთო კრებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს გადაწყვეტილებების აღსრულება, გარიგებების დადება ჩვეულებრივი სამეწარმეო საქმიანობის პროცესში: საზოგადოებისათვის საჭირო ნედლეულის, მასალების შეძენა, რაც აუცილებელია საზოგადოების კონკრეტული სამეურნეო საქმიანობის გასაწევად, პროდუქციის რეალიზაცია, მიმდინარე ოპერაციების განსახორციელებლად კრედიტის აღება და ა. შ.

საგულისხმოა, რომ საზოგადოების ჩვეულებრივი ანუ მიმდინარე საქმიანობა ხორციელდება მხოლოდ დირექტორის მიერ, ანუ სამეთვალყურეო საბჭოსა და პარტნიორთა საერთო კრებას არ შესწევთ უნარი, უშუალო მოქმედებებით განახორციელონ მიმდინარე საქმიანობა, რამდენადაც აღნიშნული მხოლოდ ხელმძღვანელობითი ორგანოს (დირექტორატის) უფლებამოსილების არსია.

რაც შეეხება დირექტორის კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს, სასურველია, ისინი სასამსახურო ხელშეკრულებაში დეტალურად გაიწეროს, მაგალითად: ინტერესთა კონფლიქტის წესების დაცვა, ინფორმაციის გაუხმაურებლობის ვალდებულება, აქციონერთა მორიგი და რიგგარეშე საერთო კრებების დროული მოწვევის ვალდებულება, საზოგადოების აქციათა რეესტრის წარმოების ვალდებულება პირადად ან დამოუკიდებელი რეგისტრატორის მეშვეობით, აქციათა ემისია, ობლიგაციებისა და აქციაში კონვერტირებადი სხვა ფასიანი ქაღალდების გამოშვების ვალდებულება საზოგადოების ინტერესების გათვალისწინებით და სხვა.

დირექტორების პასუხისმგებლობა _ ეს მეტად მნიშვნელოვანი საკითხია სასამსახურო ხელშეკრულებაში, რაც მხარეთა მიერ თანხმდება კანონით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობის ნორმების საფუძველზე. 

კანონით განსაზღვრულ პასუხისმგებლობის კონკრეტულ ზომებს, რაც მხარეებმა ამ შემთხვევაში მხედველობაში უნდა მიიღონ, მაგალითად, განეკუთვნება ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევისას დირექტორის ვალდებულება, დათმოს ამ საზოგადოებიდან გასამრჯელოს მიღების მოთხოვნის უფლება და აანაზღაუროს ზიანი (მუხ. 9.5); კეთილსინდისიერი ხელმძღვანელობის ვალდებულებების დარღვევის შემთხვევებში გათვალისწინებულია, რომ დირექტორი საზოგადოების წინაშე წარმოშობილი ზიანისათვის პასუხს აგებს სოლიდარულად, მთელი თავისი ქონებით, პირდაპირ და უშუალოდ. ამასთან, საზოგადოებას არ აქვს უფლება, უარი განაცხადოს ასეთ დროს დირექტორისაგან რეგრესული ანაზღაურების მოთხოვნაზე, შეურიგდეს დირექტორს და აპატიოს ზიანის მიყენება, თუკი ანაზღაურება აუცილებელია საზოგადოების კრედიტორთა დასაკმაყოფილებლად (მუხ. 9.6). მნიშვნელოვანია, რომ ასეთ შემთხვევაში (თუკი ანაზღაურება საზოგადოების კრედიტორთა დასაკმაყოფილებლადაა აუცილებელი) ხელმძღვანელის პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების საფუძველი არ შეიძლება გახდეს ის გარემოება, რომ ხელმძღვანელი მოქმედებდა პარტნიორთა გადაწყვეტილებების შესასრულებლად (მუხ. 9.6). ამდენად, საზოგადოების ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანო, რომელსაც საკუთარი ნება აქვს, პასუხისმგებლობისგან სრულად არ თავისუფლდება პარტნიორთა არასწორი გადაწყვეტილებების შესრულების შემთხვევაში.

სასამსახურო ხელშეკრულებაში შეიძლება ჩაიდოს დირექტორის პასუხისმგებლობის დამატებითი პირობებიც. 

დირექტორების ერთგულების მოვალეობის დარღვევად ჩაითვლება შემთხვევა, როდესაც გამგეობის წევრი მოუწოდებს და აიძულებს სამეთვალყურეო საბჭოს, მასთან ისეთი ხელშეკრულება დადოს, რომელიც მას პასუხისმგებლობისგან გაათავისუფლებს. თვით ასეთი ხელშეკრულების არსებობაც არ ათავისუფლებს გამგეობის წევრს ზიანის ანაზღაურების მოვალეობისაგან, თუკი მისმა მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებამ ზიანი მიაყენა საზოგადოებას.27

საზოგადოების პასუხისმგებლობა _ თანამდებობიდან დირექტორის ნებისმიერ დროის გათავისუფლების საკომპენსაციოდ, რაზეც ზემოთ ვისაუბრეთ, სასამსახურო ხელშეკრულებაში სასურველია გათვალისწინებულ იქნეს ასეთ შემთხვევაში საზოგადოების მიერ შესაბამისი კომპენსაციის გადახდის ვალდებულება, თუკი, რასაკვირველია, გათავისუფლება თავად დირექტორის ბრალეული ქმედებით არ არის განპირობებული.

 

5. განსჯადობის პრობლემა

 

პრაქტიკაში ადგილი აქვს შემთხვევებს, როდესაც დირექტორის სასამსახურო ხელშეკრულების თაობაზე წარმოშობილ დავას მხარეები არაგანსჯად სასამართლოში აწარმოებენ. ამ შემთხვევაში მხედველობაშია დარგობრივი (საგნობრივი) განსჯადობა სამოქალაქო სამართალწარმოებით საქმის განმხილველ სასამართლოსა და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განმხილველ სასამართლოებს შორის. პრობლემა განსჯადობასთან მიმართებით, ძირითადად, არსებობს სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი საზოგადოებების შემთხვევაში, სადაც საზოგადოების 100%-იანი წილის მფლობელი პარტნიორი _ სახელმწიფო წარმოდგენილია მისი ორგანოს _ ადმინისტრაციული ორგანოს სახით და ეს უკანასკნელი ერთპიროვნულად იღებს გადაწყვეტილებას საზოგადოების დირექტორის გათავისუფლების შესახებ, რა დროსაც ხშირად გამოიცემა ადმინისტრაციული ორგანოს ხელმძღვანელის აქტი ბრძანების სახით. განსჯადობის პრობლემა წარმოშვა იმ გარემოებამ, რომ მოსარჩელე დირექტორი რიგ შემთხვევებში ადმინისტრაციული ორგანოს აღნიშნულ ბრძანებას (მაგალითად, მინისტრის ბრძანება სახელმწიფოს 100%-იანი წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი შპს-ის დირექტორის გათავისუფლების თაობაზე) მიიჩნევს ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტად და შესაბამისად, ამ აქტის კანონიერებაზე დავას ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განხილველ სასამართლოში აღძრავს. 

დღეისათვის აღნიშნულ საკითხზე ჩამოყალიბებულია სტაბილური სასამართლო პრაქტიკა, კერძოდ, სადავო არ არის, რომ ზემომითითებული ბრძანება არ განეკუთვნება ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს, რამდენადაც არ შეიცავს ამ აქტის მიმართ კანონით გათვალისწინებულ ისეთ არსებით ნიშანებს, როგორიცაა აქტის გამოცემა ადმინისტრაციული კანონმდებლობის საფუძველზე და აქტის გამოცემა ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის `დ~ ქვეპუნქტი). მოცემული აქტი გამოიცემა კერძო სამართლის კანონის _ `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის საფუძველზე და მას შესაბამისი სახელმწიფო ორგანო გამოსცემს არა როგორც ადმინისტრაციული ორგანო მისი საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელების მიზნით, არამედ _ როგორც კერძო სამართლის სუბიექტი _ სამეწარმეო საზოგადოების პარტნიორი. ამდენად, აღნიშნული აქტი თავისი არსით განეკუთვნება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად მიღებულ პარტნიორის გადაწყვეტილებას სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ, შესაბამისად, სახეზეა კერძოსამართლებრივი და არა საჯაროსამართლებრივი ურთიერთობა, რომელიც განხილვას ექვემდებარება სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით.28

 

6. პარტნიორი და დირექტორი შიდასაზოგადოებრივ ურთიერთობებში

 

სასამსახურო ხელშეკრულების საკითხი უკავშირდება პარტნიორებისა და დირექტორის შიდასაზოგადოებრივი ურთიერთობების საკითხსაც. ამასთან დაკავშირებით დირექტორისა და პარტნიორების ურთიერთობების ძირითადი სპექტრი შეიძლება შემდეგნაირად განისაზღვროს: პარტნიორები ნიშნავენ დირექტორს (შპს-ში), ისინი აკონტროლებენ მას (შპს-ში), ისინი წყვეტენ, თუ რომელი საქმიანობა არ შეიძლება განახორციელოს დირექტორმა მათი თანხმობის გარეშე, ისინი აფასებენ მისი საქმიანობის ავკარგიანობას და ამტკიცებენ მის ანგარიშს, ისინი თავისუფლებენ მას (სამეთვალყურეო საბჭოს არარსებობის პირობებში) ან აძლევენ რეკომენდაციას სამეთვალყურეო საბჭოს მის გასათავისუფლებლად. თავის მხრივ, დირექტორი ანგარიშვალდებულია პარტნიორების წინაშე და ვალდებულია, მართოს საწარმო პარტნიორთათვის მაქსიმალური სარგებლიანობის მოტანის მიზნით, რომ უზრუნველყოფილი იყოს პარტნიორთათვის რაც შეიძლება მეტი დივიდენდის მიღების შესაძლებლობა საზოგადოების ინტერესების ხელყოფის გარეშე.

იმავდროულად, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ დირექტორი, როგორც იურიდიული პირის ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანო, საქმეებს უძღვება საკუთარი პასუხისმგებლობისა და სამეწარმეო გადაწყვეტილებების მიღების თავისუფლების პრინციპის საფუძველზე, იგი საქმიანობის პროცესში ავლენს საკუთარ ნებას, რაც ნიშნავს, რომ კონკრეტული მოქმედებების განხორციელებისას დირექტორი არ არის დამოკიდებული პარტნიორებზე და მისთვის დირექტივების მიცემის უფლება არავის აქვს. თუმცა აღნიშნული არ გულისხმობს, რომ მან არ უნდა გაითვალისწინოს პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებები და პარტნიორთა კრებას არ უნდა შეუთანხმოს მნიშვნელოვანი საკითხები. აქ საუბარია ცალკეულ პარტნიორთა სუბიექტურ შეხედულებებზე, სუბიექტურ დამოკიდებულებაზე, თუმცა, როგორც ზემოთ აღინიშნა, არც პარტნიორთა კრების არასწორი გადაწყვეტილებების გათვალისწინება ათავისუფლებს დირექტორს პასუხისმგებლობისგან.

მნიშვნელოვანია, რომ დირექტორი მართავს და უძღვება საწარმოს სწორედ საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში. არავის აქვს უფლება ზემოქმედება მოახდინოს მის საქმიანობაზე, საწარმოს პარტნიორებსაც კი, თუმცა საკონცერნო საზოგადოებათა პრაქტიკა იცნობს შემთხვევებს, როდესაც ხდება დამოკიდებული საწარმოს დირექტორატისთვის (ან მისი რომელიმე წევრისთვის) უშუალო დავალებების მიცემა `ზემდგომი საზოგადოების~ (ძირითადი საწარმო, რომელზეც არის დამოკიდებული ეს საზოგადოება) მიერ. აღნიშნულს განიხილავენ, როგორც კოლიზიას სამსახურებრივი დავალების მიცემის უფლებასა და საკუთარი პასუხისმგებლობით საწარმოს მართვის ძირითად პრინციპს შორის.29 

სპეციფიკურობით ხასიათება პარტნიორებსა და დირექტორს შორის ურთიერთობა იმ შემთხვევაში, როდესაც, ერთი მხრივ, სამეწარმეო საზოგადოებაში ერთი პარტნიორია და, მეორე მხრივ, იგი იმავდროულად დირექტორიც არის. ამ შემთხვევაში დირექტორისთვის ანგარიშგასაწევია ერთადერთი პარტნიორის მითითებები, რომლებიც პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებას უთანაბრდება, გარდა არასწორი მითითებებისა, რომელთა შესრულებისათვის, როგორც უკვე აღინიშნა, დირექტორი პასუხისმგებლობისგან არ თავისუფლდება. იგივე შეიძლება ითქვას 75%-ზე მეტი ხმის უფლების აქციების მფლობელ დომინანტ აქციონერზეც, რომლის გადაწყვეტილებები, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54.11 მუხლის თანახმად, ასევე ითვლება პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებებად. თუკი ერთადერთი პარტნიორი იმავდროულად საწარმოს დირექტორია, ასეთ შემთხვევაში, ფაქტობრივად, არ არსებობს სასამსახურო ხელშეკრულების დადების საჭიროება და პარტნიორი თავისი, როგორც ხელმძღვანელის ფუნქციას განახორციელებს კანონისა და წესდების საფუძველზე.

 

დასკვნა

 

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების შესახებ დოქტრინაში არ არის ერთიანი აზრი. მიუხედავად ამისა, ნათელია, რომ დირექტორი, ერთი მხრივ, გამოდის როგორც კორპორაციული სუბიექტი, რომელსაც მინიჭებული აქვს საწარმოს ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანოს კომპეტენცია. მეორე მხრივ, იგი წარმოადგენს საწარმოს თანამშრომელს და საწარმოსთან ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობების მონაწილეს. ძირითადად, სწორედ ეს უკანასკნელი ურთიერთობაა სასამსახურო ხელშეკრულების არსი.

 

 

 

მცირე აქციონერის ცნება.

მცირე აქციონერისა და დომინანტი აქციონერის

უფლებათა ურთიერთმიმართება ქართულ სააქციო სამართალში

 

I. მცირე და დომინანტი აქციონერის ცნება 

 

აქციონერი არის სააქციო საზოგადოების პარტნიორი, ამ საზოგადოების წევრი, მონაწილე, რომელიც ფლობს განსაზღვრული რაოდენობისა და კლასის აქციებს და რომელსაც საზოგადოებაში აქვს შესაბამისი უფლება-მოვალეობები. საკორპორაციო სამართლის თეორიაში კორპორაციას (სააქციო საზოგადოებას) რიგ შემთხვევაში ადარებენ `პატარა რესპუბლიკას~,1 ხოლო აქციონერებს _ კორპორაციის `მოქალაქეებს~,2 რომლებსაც ამ `რესპუბლიკაში~ მოპოვებული აქვთ განსაზღვრული უფლებრივი მდგომარეობა. ამ მდგომარეობის მიხედვით აქციონერები შეიძლება პირობითად დავყოთ მცირე და დომინანტ (მსხვილ) აქციონერებად.3 თანამედროვე ქართულ სააქციო სამართალში თვალსაჩინოა აღნიშნული დაყოფა და მცირე და დომინანტი აქციონერების უფლებრივი განსხვავება, უფლებრივი კონტრასტი.

მაინც, ვინ შეიძლება მივიჩნიოთ მცირე და დომინანტ აქციონერად?

დომინანტი პარტნიორისა და დომინანტი აქციონერის ცნებები `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში განსაზღვრულია. კერძოდ, კანონის თანახმად, დომინანტად ითვლება პარტნიორი ან ერთად მოქმედ პარტნიორთა ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების კენჭისყრის შედეგზე (მე-3 მუხლის მე-8 პუნქტის მე-2 წინადადება). ანალოგიურად, ამავე კანონის თანახმად, დომინანტად ითვლება აქციონერი ან ერთად მოქმედ აქციონერთა ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს სააქციო საზოგადოების საერთო კრების კენჭისყრის შედეგზე (53.4 მუხლი). 

 ამდენად, კანონის თანახმად, დომინანტის სტატუსის მოპოვებისათვის აქციონერი უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს: ა. იგი უნდა მოქმედებდეს დამოუკიდებლად ან ჯგუფურად (სხვა აქციონერთან (აქციონერებთან) ერთად); ბ. მას უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა, გადაწყვიტოს საზოგადოების მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებათა ბედი. სწორედ ეს უკანასკნელი, ანუ აქციონერთა საერთო კრების მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებებზე გადამწყვეტი გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა წარმოადგენს დომინანტი აქციონერის სტატუსის განმსაზღვრელ ძირითად პირობას.4 ამასთან, აქ საუბარია არა უბრალოდ ზეგავლენაზე, არამედ _ გადამწყვეტ ზეგავლენაზე, რაც პირდაპირ განაპირობებს ამა თუ იმ კონკრეტული შედეგის დადგომას.

განსხვავებით დომინანტი აქციონერისაგან, მცირე აქციონერის ცნებას კანონი არ იძლევა. დომინანტი აქციონერის ცნების მაკვალიფიცირებელი ნიშნის _ საზოგადოების გადაწყვეტილებებზე გადამწყვეტი ზეგავლენის მოხდენის გათვალისწინებით შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ სწორედ აღნიშნული ნიშანი უნდა დაედოს საფუძვლად მცირე აქციონერის განსაზღვრებასაც, კერძოდ, ასეთად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს აქციონერი, რომელსაც დამოუკიდებლად არ აქვს შესაძლებლობა, გადაწყვიტოს აქციონერთა საერთო კრების კენჭისყრის ბედი. მცირე აქციონერის განმარტება ლიტერატურაში გვხვდება შემდეგნაირადაც: ინვესტორი, რომელიც კორპორაციის კაპიტალში ფლობს მცირე, არასაკონტროლო პროცენტს.5 არის ასეთი განმარტებაც: აქციონერი, რომელიც ფლობს ხმის უფლებას, მაგრამ მოკლებულია სააქციო საზოგადოების მართვაზე რაიმე ზემოქმედების მოხდენის შესაძლებლობას.6 ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ მცირე აქციონერი დამოუკიდებლად ვერ ახდენს გავლენას კენჭისყრის შედეგზე, თორემ სხვა აქციონერის ხმებთან ერთობლიობაში შეიძლება მისი ხმაც გადამწყვეტი აღმოჩნდეს. ასე, მაგალითად, თუკი აქციონერთა საერთო კრების განხილვის საგანი იქნება წესდებაში ცვლილების შეტანის საკითხი და მას ხმათა 49%-ის მფლობელ აქციონერთან ერთად მხარს დაუჭერს 2%-ის მფლობელი აქციონერიც, რის შედეგადაც გადაწყვეტილება მიიღება 51%-ის უმრავლესობით, ვერ ვიტყვით, რომ აღნიშნული 2%-ის მფლობელ აქციონერს არ შეეძლო კრების გადაწყვეტილებაზე გავლენის მოხდენა, რამდენადაც ამ შემთხვევაში მისი 2% სწორედაც რომ გადამწყვეტი აღმოჩნდა, თუმცა ეს გარემოება მას დამოუკიდებლად არ აქცევს დომინანტ აქციონერად.

კანონის თანახმად, სს-ში აქციონერთა საერთო კრების მიერ სხვადასხვა გადაწყვეტილების მისაღებად ხმათა სხვადასხვა რაოდენობაა საჭირო, რის გამოც ერთ შემთხვევაში აქციონერს შეიძლება ჰქონდეს შესაძლებლობა, გავლენა მოახდინოს კენჭისყრის შედეგზე, მეორე შემთხვევაში _ ვერა. მაგალითად, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54.6 მუხლის თანახმად, წესდებაში ცვლილების შესატანად საჭიროა ხმათა 50%-ზე მეტი აქცია, ხოლო სს-ის რეორგანიზაციის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად _ 75%-ზე მეტი. ამდენად, ხმათა 51%-ის მფლობელი აქციონერი ერთ შემთხვევაში დომინანტურ მდგომარეობაშია, მეორე შემთხვევაში კი კენჭისყრის შედეგზე გადამწყვეტი ზეგავლენის პირობას ვერ აკმაყოფილებს. მიუხედავად ამისა, ხმის უფლების მქონე 50%-ზე მეტი აქციების მფლობელი არის პოტენციურად დომინანტი აქციონერი, რამდენადაც იგი ფლობს საკონტროლო პაკეტს. ამასთან, აქციონერს, რომელიც აკონტროლებს საზოგადოების ხმათა საერთო რაოდენობის 1/2-ზე მეტს, პრაქტიკულად, აქვს იმის შესაძლებლობაც, რომ სავალდებულო სატენდერო შეთავაზების გზით გაზარდოს მის ხელთ არსებული აქციები იმ ოდენობამდე, რაც საზოგადოებაზე კონტროლის მეტ შესაძლებლობას მისცემს (მუხ.532).7 

განვიხილოთ, თავის მხრივ, რაზეა დამოკიდებული საზოგადოების გადაწყვეტილებებზე ზეგავლენის მოხდენის შესაძლებლობის მექანიზმის ქონა და ამდენად, მცირე თუ დომინანტი აქციონერის სტატუსის მოპოვება.

სააქციო საზოგადოება, ისევე როგორც ნებისმიერი სამეწარმეო საზოგადოება, საწარმოს მართვასთან, საქმიანობასთან დაკავშირებულ უმნიშვნელოვანეს გადაწყვეტილებებს იღებს აქციონერთა საერთო კრებაზე. აქციონერთა საერთო კრება წარმოადგენს საზოგადოების ბედის განმკარგავი უზენაესი ნების _ აქციონერთა ნების გამომხატველ ორგანოს. სწორედ ამ ნების მეშვეობით ფუძნდება საზოგადოება და მასზევეა დამოკიდებული საწარმოს შემდგომი საქმიანობის უმნიშვნელოვანესი საკითხების გადაწყვეტაც. მმართველობის ამ რგოლს აქვს კორპორაციული ძალაუფლება, გადაწყვიტოს საზოგადოების უმნიშვნელოვანესი საკითხები და განსაზღვროს სხვა მმართველობითი ორგანოების _ დირექტორატისა და სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობის პოლიტიკაც. აქციონერები საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებებს იღებენ კენჭისყრის შედეგად, რა დროსაც მხედველობაში მიიღება მათი ხმები. კერძოდ, საერთო კრებაზე დღის წესრიგის საკითხების კენჭისყრაში მონაწილეობენ მხოლოდ ხმის უფლების მქონე აქციები, ანუ ხმის უფლების არმქონე აქციის, მაგალითად, პრივილეგირებული აქციის მფლობელი მონაწილეობას ვერ მიიღებს კენჭისყრაში და საზოგადოების მართვის საკითხების გადაწყვეტაში. თუმცა იგი, როგორც საზოგადოების ერთ-ერთი პარტნიორი, ჩვეულებრივ, უფლებამოსილია, დაესწროს აქციონერთა საერთო კრებას, გამოთქვას თავისი აზრი დღის წესრიგის საკითხებზე და დააფიქსიროს თავისი პოზიცია.

ამდენად, აქციონერთა საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღება დამოკიდებულია ამ გადაწყვეტილების მისაღებად საჭირო რაოდენობის ხმების ქონაზე. საყურადღებოა, რომ ამ შემთხვევაში საქციო საზოგადოებაში მოქმედებს პრინციპი: ერთი აქცია იძლევა ერთი ხმის უფლებას. აქციონერი, რომელიც გადაწყვეტილების მისაღებად საჭირო ხმებს ფლობს, წარმოადგენს სწორედ დომინანტ აქციონერს, ხოლო აქციონერი, რომელიც თავისი ხმების გათვალისწინებით დამოუკიდებლად ვერანაირ გავლენას ვერ ახდენს კენჭისყრის შედეგზე _ მცირე აქციონერს. 

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონის ნორმათა ანალიზი გვიჩვენებს, რომ სააქციო საზოგადოებაში უფლებრივი მდგომარეობის თვალსაზრისით ყველაზე ნაკლები სამართლებრივი დაცვით სარგებლობენ ხმათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელი მცირე აქციონერები, რასაც ქვემოთ შევეხებით.

მართალია, მცირე აქციონერებს აქვთ ხმის უფლება, მაგრამ, რეალურად, ისინი მოკლებული არიან საზოგადოების მმართველობაზე რაიმე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობას. საზოგადოების კაპიტალში სუსტი ფინანსური მონაწილეობაა სწორედ ის ძირითადი მიზეზი, რაც გამორიცხავს საზოგადოების მართვაში აქტიურ მონაწილეობას. შეიძლება ითქვას, რომ ამ შემთხვევაში საკუთრებისა და ძალაუფლების საკითხები ერთმანეთთან პირდაპირპროპორციულ დამოკიდებულებაშია. სწორედ საზოგადოების მართვაში რეალური მონაწილეობის შეუძლებლობა წარმოადგენს კორპორაციის საკითხების გადაწყვეტაში მცირე აქციონერების პასიურობის მიზეზსაც. ფრანგი იურისტის _ ჟ. პელიუსოს მოსაზრებით, მცირე აქციონერთა პასიურობას ანუ აბსენტეიზმს მატერიალური და ფსიქოლოგიური მიზეზები აქვს. პირველს განეკუთვნება აქციონერთა საერთო კრებების შესახებ აქციონერთა ინფორმირების არადამაკმაყოფილებელი სისტემა, საერთო კრების გამართვის ადგილის აქციონერთა საცხოვრებელი ადგილისაგან გეოგრაფიული სიშორე, აქციონერის მიერ ამ კრებაზე წასვლის დროისა და სახსრების უქონლობა. რაც შეეხება პასიურობის ფსიქოლოგიურ მიზეზებს, აღნიშნული ავტორი ასეთად მიიჩნევს მცირე აქციონერის `მორჩილების~, `არასრულფასოვნების~, `იზოლაციის~ განცდას, რაც, თავის მხრივ, მომდინარეობს საზოგადოების ძირითად კაპიტალში სუსტი ფინანსური მონაწილეობიდან. ამიტომ არის, რომ, ჩვეულებრივ, მრავალი აქციონერისგან შემდგარი საზოგადოების საერთო კრებაზე მონაწილეობს მხოლოდ აქციონერთა მცირე რაოდენობა.8

 

II. მცირე აქციონერისა და დომინანტი აქციონერის 

უფლებათა ურთიერთმიმართება

 

საკორპორაციო სამართალი აქციონერის მდგომარეობას იცავს სამი ძირითადი მექანიზმით: ხმის უფლება; აქციის გასხვისების უფლება; სარჩელის უფლება.9 მცირე და დომინანტი აქციონერის უფლებათა ურთიერთმიმართებაც, ძირითადად, სწორედ ამ უფლებებთან დაკავშირებით არის თვალსაჩინო, თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია ქონებრივი უფლებებიც. 

 

1. უფლებათა ურთიერთმიმართება ხმის უფლებასთან დაკავშირებით 

ხმის უფლებას10 მრავალი ფუნქცია აქვს. თეორიაში არის მოსაზრება, რომ იგი არის თვითდახმარების საშუალება დომინანტი აქციონერისთვის, აირჩიოს თავისი წარმომადგენელი კორპორაციის მმართველ წრეებში. გარდა ამისა, ხმის უფლება აქციონერს აძლევს ძალაუფლებას, სათანადო რეაგირება მოახდინოს შეცვლილ გარემოებებზე და დაიცვას თავისი მდგომარეობა. ასევე, დომინანტ აქციონერს ხმის უფლება ხელს უწყობს, რომ თავი დაიცვას მცირე აქციონერისგან, ამ უკანასკნელის მიერ გამომძალველობითი მოქმედების დროს დათმობებზე წაყვანის შემთხვევაში. ხმის უფლება დაკავშირებულია სარჩელის უფლებასთანაც, კერძოდ, ის საკითხები, რომლებიც აქციონერების მიერ თავიანთი ხმის უფლების გამოყენებით წყდება და არა დირექტორების მიერ ერთპიროვნულად, ნაკლები ალბათობაა, რომ სადავო გახდეს. პრაქტიკაში ხმის უფლება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კორპორაციის მმართველობის უფლების მოპოვებისა და კონტროლის უფლებებთან მიმართებით. რამდენადაც აქციის გასხვისება იმავდროულად ნიშნავს მასში განსხეულებული ხმის უფლების გადაცემასაც, მსხვილი სააქციო პაკეტის მყიდველები, იმავდროულად, აქციასთან ერთად კორპორაციის მმართველი თანამდებობის პირების შეცვლის უფლებასაც იძენენ საერთო კრებასა და სამეთვალყურეო საბჭოზე გავლენის მოხდენის მეშვეობით. 

აქციონერი კუთვნილი ხმის უფლების რეალიზაციას ახდენს აქციონერთა საერთო კრებაზე კენჭისყრის გზით.

საყურადღებოა `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად აქციონერთა საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღების წესი. კანონის 54-ე მუხლის მე-6 და მე-7 პუნქტების თანახმად, რომლებიც აქციონერთა საერთო კრების კომპეტენციასა და გადაწყვეტილებათა მიღების წესს განსაზღვრავს, ამ გადაწყვეტილებათა მისაღებად საჭირო ხმების ოდენობის მიხედვით გამიჯნულია შემდეგ გადაწყვეტილებები:

ა. გადაწყვეტილებები, რომელთა მისაღებად საჭიროა ხმათა 75%-ზე მეტი. ასეთს განეკუთვნება: სს-ის წესდებაში ცვლილების შეტანა; სს-ის რეორგანიზაცია ან ლიკვიდაცია; სააქციო კაპიტალის გაზრდის შემთხვევაში აქციონერის უპირატესი შესყიდვის უფლების გაუქმება;

ბ. გადაწყვეტილებები, რომელთა მისაღებად საჭიროა ხმათა 50%-ზე მეტი: წმინდა მოგების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება; სამეთვალყურეო საბჭოს შექმნის გადაწყვეტილების მიღება; სამეთვალყურეო საბჭოს წევრების არჩევა, გამოწვევა, მათი უფლებამოსილების ვადის განსაზღვრა; დირექტორისა და სამეთვალყურეო საბჭოს ანგარიშის დამტკიცება; სამეთვალყურეო საბჭოს წევრთა შრომის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტა; აუდიტორის არჩევა; სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორების წინააღმდეგ სასამართლო პროცესში მონაწილეობის შესახებ გადაწყვეტილების მიღება, ამ პროცესისათვის წარმომადგენლის დანიშვნა; საზოგადოების აქტივების ღირებულების 1/2-ზე მეტის ოდენობით ქონების შეძენა, გასხვისება, დატვირთვა.

ზემოაღნიშნული მოწესრიგება არ არის იმპერატიული. კანონი შესაძლებლობას იძლევა, რომ გადაწყვეტილებების მისაღებად საჭირო ხმები წესდებით სხვაგვარადაც გადანაწილდეს.

კანონით ასევე გამოიყოფა გადაწყვეტილებები, რომელთათვის საჭიროა ასევე ზუსტად განსაზღვრული ოდენობის ხმების ქონა. მაგალითად, 95%-ზე მეტი ხმის მოპოვების შემთხვევაში აქციონერს უფლება აქვს, დანარჩენ აქციონერებს მოსთხოვოს აქციათა სავალდებულო მიყიდვა (მუხ. 534), 50%-ზე მეტი ხმის უფლების შეძენის შემთხვევაში აქციონერს წარმოეშობა სავალდებულო სატენდერო შეთავაზების ვალდებულება (მუხ. 532). თუკი მხოლოდ ერთი აქციონერი ფლობს ხმების 75%-ზე მეტს, მას შეუძლია, საერთო კრების მოუწვევლად მიიღოს გადაწყვეტილება კრების კომპეტენციაში შემავალ საკითხზე. ეს გადაწყვეტილება კრების ოქმის ტოლფასია და ითვლება კრების გადაწყვეტილებად. ამ შემთხვევაში დანარჩენ აქციონერებს მხოლოდ ეგზავნებათ შეტყობინება მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ (მუხ. 54.11). 

აქციონერები ასევე განსხვავდებიან კრების მოწვევის კომპეტენციის ქონის თვალსაზრისით.

ნებისმიერი კლასის აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ უფლება, მოიწვიონ აქციონერთა რიგგარეშე საერთო კრება ან მოითხოვონ დირექტორატის ან სამეთვალყურეო საბჭოსგან მისი მოწვევა, რაც ამ უკანასკნელთათვის სავალდებულო იქნება. აღნიშნულ აქციონერებს შეუძლიათ მხოლოდ წინადადებით მიმართონ დირექტორატს ან სამეთვალყურეო საბჭოს რიგგარეშე საერთო კრების მოწვევის თხოვნით, მოწვევის აუცილებლობის შესახებ შესაბამისი დასაბუთებით, რაც არ არის სავალდებულო ამ უკანასკნელთათვის. აქციონერთა რიგგარეშე საერთო კრების ჩატარების სავალდებულო ინიცირებისა და უშუალო მოწვევის უფლება მხოლოდ იმ აქციონერებს აქვთ, რომლებიც 5%-სა და მეტს ფლობენ (მუხ. 53.34).

მნიშვნელოვანია აქციონერთა საერთო კრების მუშაობაში მონაწილეობის უფლებაც. ამ შემთხვევაში აქციონერებს თანაბარი უფლებები აქვთ. მცირე აქციონერს, დომინანტი აქციონერის თანაბრად, აქვს უფლება, მონაწილეობა მიიღოს საერთო კრების დღის წესრიგის საკითხების განხილვაში, გამოთქვას თავისი მოსაზრება ამ საკითხების ირგვლივ, დასვას კითხვები, მოითხოვოს ახსნა-განმარტება ამა თუ იმ საკითხზე და ა.შ. რასაკვირველია, აღნიშნული არ შეეხება საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღების წესს, მცირე აქციონერებს არ აქვთ გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღებისთვის საკმარისი ხმები, რაზედაც ზემოთ აღინიშნა. კანონის 53.31 მუხლის თანახმად, აქციონერს უფლება აქვს, საერთო კრებაზე დღის წესრიგის თითოეული პუნქტის გამო მოსთხოვოს განმარტებები დირექტორებსა და სამეთვალყურეო საბჭოს და გამოთქვას თავისი აზრი, თუ მოთხოვნა წერილობით იქნება წარდგენილი საერთო კრებამდე 10 დღით ადრე, მაშინ იგი უნდა შესრულდეს ან განხილულ იქნეს დღის წესრიგის ერთ-ერთ საკითხად. ინფორმაციის გაცემაზე უარის თქმა შეიძლება მხოლოდ საწარმოს არსებითი ინტერესების საფუძველზე, რაც წერილობით უნდა იქნეს დასაბუთებული.

აქციონერთა უფლებრივი მდგომარეობის განსხვავება ვლინდება საერთო კრების მოწვევის პროცედურაშიც. ამ შემთხვევაში, ერთი მხრივ, განსხვავდება 1%-ზე ნაკლები ხმის უფლების მქონე აქციების მფლობელი აქციონერების მოწვევის წესი და, მეორე მხრივ, სხვა დანარჩენი აქციონერების მოწვევის წესი. 

პირველ შემთხვევაში ხმის უფლების მქონე აქციათა 1%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს პერსონალურად არ ეგზავნებათ მოსაწვევი საერთო კრებაზე დაზღვეული წერილით (მუხ. 54.2, მე-2 აბზაცი). საერთო კრების შესახებ მათი ინფორმირება მოცემულ შემთხვევაში ხდება კრების მოწვევის შესახებ შეტყობინების საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ბეჭდვით ორგანოში გამოქვეყნების მეშვეობით (მუხ. 54.2, პირველი აბზაცი). ამდენად, ამ აქციონერებს არ შეუძლიათ, საერთო კრების შესახებ მათთვის პერსონალური შეტყობინების გაუგზავნელობა მიიჩნიონ კრების უხეში პროცედურული დარღვევებით ჩატარებად და კრების ოქმის გასაჩივრების შემთხვევაში დაეყრდნონ ხანდაზმულობის ერთწლიან ვადას (მუხ. 15.2). ანგარიშვალდებული საწარმოს შემთხვევაში საქართველოს საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტო განსაზღვრავს, თუ 1%-ზე ნაკლები როგორი წილის მფლობელს უნდა გაეგზავნოს მოსაწვევი ფოსტით. რაც შეეხება 1% და მეტი ხმების მფლობელებს, მათთვის პერსონალური მოწვევის გაგზავნა კრების დღის წესრიგის მითითებით აუცილებელია. ამ წესის დაუცველობა წარმოადგენს არსებით პროცედურულ დარღვევას და საზოგადოება ვერ დაეყრდნობა მხოლოდ ბეჭდვით ორგანოში გამოქვეყნებას, რომელიც ამ შემთხვევაში აქციონერის ინფორმირებისათვის არ არის საკმარისი.

საერთო კრებაზე კენჭისყრის შემთხვევაში როგორც მცირე, ისე დომინანტ აქციონერს აქვს ხმის უფლების საკუთარი ინტერესებისათვის გამოყენების უფლება. გამონაკლისია შემთხვევები, როცა მოსალოდნელი გადაწყვეტილება ეხება აქციონერთან გარიგების დადებას ან აქციონერის ანგარიშის დამტკიცებას. ამ უკანასკნელ შემთხვევას მაშინ აქვს ადგილი, როდესაც აქციონერი, იმავდროულად, დირექტორი ან სამეთვალყურეო საბჭოს წევრია და საერთო კრება იხილავს მისი ანგარიშის დამტკიცების საკითხს. 

იქიდან გამომდინარე, რომ, რეალურად, მცირე აქციონერს, ხმის უფლების მიუხედავად, არ აქვს სს-ის მართვაზე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა, საერთო კრების კენჭისყრის შედეგზე დომინანტი აქციონერის წინააღმდეგ ვერაფერს გახდება, მეცნიერულ ლიტერატურაში საუბარია მათ მიერ ფორმალური ხმის უფლების ქონაზე.12

2008 წლის 14 მარტს `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში განხორციელებული ცვლილებებით აქციონერთა საერთო კრების როლი შესუსტდა იქიდან გამომდინარე, რომ წესდების საფუძველზე დაიშვა საერთო კრების უფლებამოსილებების გადანაწილების შესაძლებლობა დირექტორატსა და სამეთვალყურეო საბჭოზე. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ მცირე აქციონერის ხმის უფლებამ კიდევ უფრო ფორმალური დატვირთვა შეიძინა. 

ხმის უფლება, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს საზოგადოებაში ინფორმაციის მიღებისა და საზოგადოების კონტროლის უფლებაზე, რასაც ქვემოთ განვიხილავთ.

 

 2. ინფორმაციის მიღებასა და საზოგადოების კონტროლთან დაკავშირებულ უფლებათა ურთიერთმიმართება

ინფორმაციის მიღებისა და საზოგადოების კონტროლის უფლებაში თვალსაჩინოა განსხვავება აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ მცირე აქციონერებსა და დანარჩენ აქციონერებს შორის, ე.ი. ამ შემთხვევაში ხმის უფლების მქონე აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს გააჩნიათ საზოგადოებაში ინფორმაციის მიღების, საზოგადოების კონტროლისა და შემოწმების შეზღუდული შესაძლებლობა. 

ზემოაღნიშნული შეზღუდვა გამოიხატება იმაში, რომ ხმის უფლების მქონე აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ უფლება, საზოგადოების მმართველობის ორგანოებს მოსთხოვონ საზოგადოების სახელით დადებული გარიგების ასლები ან/და ინფორმაცია დასადები გარიგებების შესახებ (მუხ.53.35). ასეთი ინფორმაციის გაცემა მთლიანად მმართველი ორგანოების კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული. კორპორაციული მართვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი _ გამჭვირვალობის პრინციპიდან გამომდინარე, სს-მ, თუკი მას პრეტენზია აქვს სოლიდურ საზოგადოებად ყოფნაზე, ეს ინფორმაცია უნდა გასცეს, თუმცა მას შეუძლია, უარი თქვას ინფორმაციის გაცემაზე, თუკი ეს ეწინააღმდეგება საზოგადოების არსებით ინტერესებს. ამ ინფორმაციის გაცემა აღმოფხვრის შიდასაზოგადოებრივ დაპირისპირებას საზოგადოების ხელმძღვანელობასა და მცირე აქციონერს შორის, ხელს შეუშლის მცირე აქციონერის მიერ სარჩელის აღძვრისა და შემდგომი დავების პროვოცირებას. სამეწარმეო საზოგადოებას არ უნდა სჭირდებოდეს მის მიერ დასადები გარიგებების დამალვა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საკითხი ეხება კონფიდენციალურ გარიგებებს და აქციონერისთვის მათი გამჟღავნება ზიანის მომტანი იქნება საზოგადოებისთვის. 

აქციების 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს შეზღუდული უფლებამოსილება აქვთ საზოგადოების კონტროლისა და შემოწმების საკითხშიც, კერძოდ, მათ არ აქვთ უფლება, მოითხოვონ სამეურნეო მოქმედებების ან მთლიანად წლიური ბალანსის სპეციალური შემოწმება, თუ მიაჩნიათ, რომ ადგილი აქვს დარღვევებს (მუხ.53.32). აღნიშნულ შემოწმებაზე უფლების მიცემაც, ისევე როგორც ზემოთ მითითებულ შემთხვევაში, საზოგადოების მმართველი ორგანოების კეთილ ნებასა და საზოგადოების გამჭვირვალობის ხარისხზეა დამოკიდებული. საგულისხმოა, რომ ამ შემთხვევაში კანონი არ მიუთითებს ხმის უფლების მქონე აქციებზე, ე.ი. ხმის უფლების არმქონე 5% და მეტის მფლობელ აქციონერებსაც აქვთ ამ უფლების გამოყენების შესაძლებლობა.

რაც შეეხება წლიური ანგარიშის ასლის მიღებას, ბალანსის გაცნობა-მიღებას, ამის თაობაზე, კანონის თანახმად, შეზღუდვა არ არის, რამდენადაც დირექტორის წლიურ ანგარიშს, რომელშიც ბალანსის მონაცემებიც აისახება, ამტკიცებს საერთო კრება და პარტნიორი მონაწილეობს აღნიშნული ანგარიშის განხილვაში. თანაც, ნებისმიერ აქციონერს უფლება აქვს, შეამოწმოს დირექტორის წლიური ანგარიში, რომელიც აქციონერთა საერთო კრებისთვისაა მომზადებული, ამ მიზნით კი აქციონერს, შესაბამისად, შეუძლია მოითხოვოს იმ საბუღალტრო დოკუმენტაციის ნახვა, რომელიც წლიური ანგარიშის შემოწმებისთვისაა საჭირო. რაც შეეხება საზოგადოების სხვა დანარჩენი კორესპონდენციის მიღებას, ამაზე ვრცელდება კანონის 3.10 მუხლი და მისი გაცემა არ არის შეზღუდული. 

 

3. აქციის განკარგვასთან დაკავშირებულ უფლებათა ურთიერთმიმართება

ნებისმიერ აქციონერს, ბუნებრივია, შეუძლია, თავისუფლად განკარგოს კუთვნილი აქციები, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც რომელიმე კლასის აქციის გადაცემა წესდებით საზოგადოების თანხმობას საჭიროებს (მუხ. 52.2), თუმცა არის გამონაკლისი რეგულირებაც აქციათა სავალდებულო მიყიდვის წესების სახით. ამ ნორმების თანახმად, 5%-ზე ნაკლები აქციების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ სამართლებრივი შესაძლებლობა, 95%-ზე მეტის მფლობელი აქციონერის მიერ აქციათა სავალდებულო მიყიდვის შესაძლებლობის გამოყენების შემთხვევაში შეაჩერონ მათთვის აქციების ჩამორთმევა. მათ შეუძლიათ მხოლოდ იდავონ აქციათა სავალდებულო მიყიდვის პროცედურის დაცვასა და აქციათა გამოსყიდვის სამართლიანი ფასის დადგენაზე (მუხ. 534).

აქციების გაყიდვის შესაძლებლობა აქციონერებს აქვთ იმ შემთხვევაშიც, როდესაც აუცილებელ სატენდერო შეთავაზებას აქვს ადგილი ხმათა 50%-ზე მეტის მფლობელი აქციონერის მხრიდან, თუმცა ამ შემთხვევაში, განსხვავებით აქციათა სავალდებულო მიყიდვისგან, შეთავაზებული წინადადების საფუძველზე კუთვნილი აქციის გაყიდვა აქციონერის უფლებაა და არა ვალდებულება (მუხ. 532). 

აქციონერს ასევე შეუძლია, გამოიყენოს საზოგადოების მიერ აქციათა გამოსყიდვის შესაძლებლობა იმ შემთხვევებში, თუ მან საერთო კრებაზე მხარი არ დაუჭირა გადაწყვეტილებას, რომელიც არსებითად ლახავს აქციონერის უფლებებს ან ეხება საწარმოს რეორგანიზაციას (მუხ. 531). აღნიშნული ნორმა, შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება მცირე აქციონერზე და მის უფლებებს იცავს, რათა, საზოგადოებაში ფორმალურ მონაწილეობასთან ერთად, მისი უფლებები, დამატებით, იმდენად არსებითად არ შეილახოს, რომ მისთვის საზოგადოებაში ყოფნამ აზრი სრულიად დაკარგოს. აღნიშნული ნორმის სუბიექტი ვერ იქნება დომინანტი აქციონერი, რამდენადაც მას ისედაც აქვს სამართლებრივი შესაძლებლობა, გავლენა მოახდინოს კრების კენჭისყრის შედეგზე და არ მიიღოს მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილება, რაც მის უფლებებს არსებითად შელახავს.

ნებისმიერ აქციონერს ასევე აქვს აქციათა უპირატესი შესყიდვის უფლება სააქციო კაპიტალის გაზრდის შემთხვევაში, რათა ამ დროს უზრუნველყოფილი იყოს საზოგადოების კაპიტალში აქციონერის წილის ოდენობის სტაბილურობა, თუმცა აქციონერთა საერთო კრებას შეუძლია ამ უფლების გაუქმება ხმების 75%-ზე მეტი უმრავლესობის თანხმობის შემთხვევაში, რაც გამოიწვევს აქციონერის კუთვნილი წილის შემცირებას (მუხ. 54.6`გ~).

 

4. მოგებაში მონაწილეობის უფლებათა ურთიერთმიმართება

ასევე მნიშვნელოვანია წმინდა მოგების განაწილებაში მონაწილეობისა და დივიდენდის მიღების უფლება, რაც ყველა აქციონერს აქვს. დივიდენდი (ლათ.Dივიდენდუმ _ გასაყოფი) _ ეს არის წმინდა მოგების ნაწილი, რაც თითოეულ აქციონერზე განაწილებას ექვემდებრება მათ მიერ დაბანდებული კაპიტალის შესაბამისად. წმინდა მოგებას, თავის მხრივ, განეკუთვნება საწარმოს შემოსავლის ის ნაწილი, რაც რჩება ხარჯების გამოკლების შემდეგ. წმინდა მოგება განისაზღვრება ბალანსის საფუძველზე. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მე-8 მუხლის თანახმად, დივიდენდის განაწილება სს-ში შესაძლებელია წლიურად ან შუალედურად. წმინდა მოგების არსებობა, თავისთავად, არ ნიშნავს იმას, რომ იგი აუცილებლად განაწილდება პარტნიორებს შორის დივიდენდის სახით. აქციონერთა საერთო კრებაზე, საამისოდ დასაბუთებული წინადადების წარდგენის შემთხვევაში, საზოგადოების ინტერესებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია მიღებულ იქნეს გადაწყვეტილება გასანაწილებელი წმინდა მოგების საზოგადოებისათვის უკან დაბრუნებისა და მისი ინტერესებისთვის მოხმარების შესახებ (რეინვესტირება). აღნიშნული შეიძლება შეეხოს როგორც წმინდა მოგების მთლიან ოდენობას, ისე _ მის მხოლოდ ნაწილს, ხოლო დარჩენილი ნაწილი განაწილდეს აქციონერებს შორის. მაგალითად, თუკი საზოგადოებას სჭირდება კრედიტის აღება საწარმოს ოფისის გასაახლებლად და აღნიშნული სესხის % მძიმედ დააწვება საზოგადოების ფინანსურ მდგომარეობას, შესაძლებელია, მიღებულ იქნეს გადაწყვეტილება, რომ სესხის აღების ნაცვლად თანხის მოსაზიდად საზოგადოებამ გამოიყენოს წლიური წმინდა მოგება მთლიანად ან ნაწილობრივ და არ გაანაწილოს პარტნიორებზე. რასაკვირველია, აღნიშნული გულისხმობს, რომ წმინდა მოგების ამ სახით გამოყენება საზოგადოების ინტერესებსა და მის გაძლიერებას წაადგება და საზოგადოების ფინანსური მდგომარეობა გაუმჯობესდება, რაც მომავალ წლებში უფრო მაღალი დივიდენდის გაცემის პერსპექტივას შექმნის. ამასთან, როგორც წესი, ასეთ შემთხვევას უნდა ჰქონდეს გამონაკლისი ხასიათი, რამდენადაც სს-ის სამართლებრივი ბუნება და დანიშნულება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ წმინდა მოგების შემთხვევაში უზრუნველყოფილი იყოს დივიდენდების გაცემა აქციონერთათვის, ამასთან, ინვესტორი არც თუ ხალისით ჩადებს კაპიტალს ისეთ სს-ში, საიდანაც გარკვეული პერიოდის მანძილზე არანაირი მოგების მიღება არ მოუწევს.

მართალია, წლიურ მოგებაში მონაწილეობის უფლება აქვს ყველა აქციონერს, მაგრამ 50%-ზე მეტის მფლობელ დომინანტ აქციონერს შეუძლია, გავლენა მოახდინოს იმ საკითხის გადაწყვეტაზე, განაწილდეს არსებული წმინდა მოგება აქციონერებს შორის დივიდენდის სახით, თუ დარჩეს საწარმოში.

 

5. სარჩელის უფლება

სარჩელის უფლების ძირითადი მიზანია, უზრუნველყოფილი იყოს კორპორაციის მმართველი ორგანოების _ დირექტორატისა და სამეთვალყურეო საბჭოს არამართლზომიერი ქმედებებისგან საზოგადოების დაცვა და ამდენად, ამ ორგანოების ანგარიშვალდებულებაც, ასევე დომინანტი აქციონერის მიერ თავისი დომინანტური მდგომარეობის საზოგადოების საზიანოდ გამოყენების თავიდან აცილება. მოცემულ შემთხვევაში ვსაუბრობთ უფლებაზე კორპორაციული სარჩელის აღძვრასთან მიმართებით, როდესაც აქციონერს შეუძლია საზოგადოების ინტერესის დასაცავად, საზოგადოების ნაცვლად და მის სასარგებლოდ თავისი სახელით შეიტანოს სარჩელი. ამ შემთხვევაში გვაქვს აქციონერის მიერ არა თავისი, არამედ _ საზოგადოების დარღვეული უფლების დასაცავად აღძრული სარჩელი, როდესაც აქციონერი თავისი, როგორც საზოგადოების კონკრეტული წევრის უფლების დარღვევას უკავშირებს კორპორაციის ინტერესების დარღვევას საზოგადოების ხელმძღვანელობის მხრიდან და სწორედ აქედან გამომდინარე დაობს (დერივატიული სარჩელი13). კანონში მითითებული ასეთ შემთხვევებიდან შეიძლება გამოვყოთ შემდეგი:

ა. სააქციო საზოგადოების მიერ მესამე პირის მიმართ მოთხოვნის განუხორციელებლობის შემთხვევაში აქციონერს შეუძლია, თავისი სახელით შეიტანოს სარჩელი აღნიშნული მოთხოვნის განსახორციელებლად. აქციონერის მიერ აღნიშნული სარჩელის აღძვრას წინ უნდა უსწრებდეს შიდასაზოგადოებრივი პროცედურის მოწურვა, კერძოდ, მანამდე აქციონერმა უნდა მიმართოს ჯერ საზოგადოებას ამ სარჩელის აღძვრის მოთხოვნით. საზოგადოებამ აქციონერის წერილობითი მოთხოვნის მიღებიდან 90 დღის განმავლობაში ან უნდა აღძრას სარჩელი მესამე პირის წინააღმდეგ, ან უნდა დაასაბუთოს, რომ ასეთი სარჩელის აღძვრა ეწინააღმდეგება საზოგადოების ინტერესებს (მუხ.53.5). ეს ვადები შეიძლება შემცირდეს ან არ იქნეს დაცული, თუკი წინააღმდეგ შემთხვევაში სარჩელის აღძვრას აზრი დაეკარგება, მაგალითად, გავა ხანდაზმულობის ვადა.

ბ. დირექტორის მიერ ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევის შემთხვევაში საზოგადოებისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება აქვს სააქციო საზოგადოებაში აქციათა 5%-ის მფლობელ აქციონერს ან აქციონერთა ჯგუფს (9.5 მუხლის მე-2 აბზაცის მე-2 წინადადება).

გ. თუ დირექტორები არღვევენ კეთილსინდისიერი ხელმძღვანელობის ვალდებულებებს, საზოგადოების წინაშე წარმოშობილი ზიანისათვის პასუხს აგებენ სოლიდარულად, მთელი ქონებით, პირდაპირ და უშუალოდ, რისი მოთხოვნითაც შესაძლებელია სარჩელის აღძვრა ( მუხ. 9.6).

დ. თუ დომინანტმა აქციონერმა განზრახ გამოიყენა თავისი დომინანტური მდგომარეობა სააქციო საზოგადოების საზიანოდ, მან დანარჩენ აქციონერებს უნდა გადაუხადოს შესაბამისი კომპენსაცია, რისი მოთხოვნითაც აქციონერს სარჩელის აღძვრა შეუძლია (53.4 მუხლის ბოლო წინადადება).

ცალკე შეიძლება გამოვყოთ სამეთვალყურეო საბჭოს წევრის დანიშვნის მოთხოვნით და აქციონერთა საერთო კრების მოწვევის მოთხოვნით სასამართლოსადმი მიმართვა. აღნიშნულს იმ შემთხვევაში შეიძლება ჰქონდეს ადგილი, თუკი სააქციო საზოგადოების სამეთვალყურეო საბჭოს აკლია წევრი, ამ წევრის გასვლიდან 6 თვის განმავლობაში არ აირჩა ახალი წევრი და ამდენად, სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობა შეფერხებულია. წესდება შეიძლება ითვალისწინებდეს წევრის არჩევის სხვაგვარ შესაძლებლობას (მუხ.55.12). აქციონერთა საერთო კრების მოწვევის მოთხოვნით სასამართლოსადმი სარჩელით მიმართვამდე კი ჯერ დაცული უნდა იყოს კრების მოწვევისათვის გათვალისწინებული შიდასაზოგადოებრივი პროცედურა (მუხ.53.34). 

როგორც ვხედავთ, კანონი ამ შემთხვევაში თითქმის თანაბარ მდგომარეობაში აყენებს მცირე და დომინანტ აქციონერებს, ანუ თანაბრად აძლევს სარჩელის აღძვრის შესაძლებლობას მიუხედავად მათი აქციების ოდენობისა (გამონაკლისია ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევის შემთხვევა, როდესაც პირდაპირ არის მითითებული, თუ რამდენ აქციას უნდა ფლობდეს აქციონერი სარჩელის აღსაძრავად და დომინანტი აქციონერის წინააღმდეგ სარჩელის აღძვრა), თუმცა ამ შემთხვევაში უკმაყოფილო აქციონერი, რომელსაც სასამართლოსადმი მიმართვა სურს, როგორც წესი, არის მცირე აქციონერი, რამდენადაც დომინანტ აქციონერს სრული სამართლებრივი შესაძლებლობა აქვს, ესა თუ ის შიდასაზოგადოებრივი კონფლიქტი თავისი ძალებით გადაწყვიტოს. აქვე გასათვალისწინებელია კანონის 54-ე მუხლის მე-6 პუნქტის `კ~ ქვეპუნქტიც, რომლის თანახმად, დირექტორებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს წინააღმდეგ სასამართლო პროცესში მონაწილეობის შესახებ გადაწყვეტილებების მიღება აქციონერთა საერთო კრების კომპეტენციაა, რომლის მიერ აღნიშნული გადაწყვეტილება მიიღება ხმების 50%-ზე მეტის უმრავლესობით. ამდენად, ასეთი სარჩელის აღძვრის უფლებაში მცირე აქციონერები, ძირითადად, კვლავ დომინანტ აქციონერებზე რჩებიან დამოკიდებული.

 

                                               ლალი ლაზარაშვილი

 

სასამსახურო ხელშეკრულება საწარმოს დირექტორთან.

 პარტნიორი და დირექტორი შიდასაზოგადოებრივ ურთიერთობებში

 

შესავალი

 

დირექტორი (დირექტორატი) სამეწარმეო საზოგადოების მართვის აუცილებელი ორგანოა, რომლის მნიშვნელობაც საზოგადოების საქმიანობის სწორად წარმართვაში გადამწყვეტია. დირექტორი, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტისა და მე-3 პუნქტის თანახმად, აღჭურვილია საზოგადოების ხელმძღვანელობითი და წარმომადგენლობითი უფლებამოსილებით. ხელმძღვანელობით საქმიანობად მიიჩნევა მოქმედება, რომელიც პირდაპირ ან არაპირდაპირ ემსახურება მეწარმე სუბიექტის მიზანს (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი), წარმომადგენლობითი უფლებამოსილება კი მესამე პირებთან სამართლებრივ ურთიერთობებში საზოგადოების წარმოდგენას ნიშნავს (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი). სწორედ დირექტორის მეშვეობით ხდება იმ გადაწყვეტილებების რეალიზაცია, რომელთაც იღებს პარტნიორთა საერთო კრება.

დირექტორის სამართლებრივი მდგომარეობა სამეწარმეო საზოგადოებაში დიდად არის დამოკიდებული საწარმოს მიერ მასთან დადებულ ხელშეკრულებაზე, რომელსაც `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი სასამსახურო ხელშეკრულებას უწოდებს. ამდენად, კანონში განსაზღვრულია დირექტორთან დადებული ხელშეკრულების სახე _ სასამსახურო ხელშეკრულება, მაგრამ მისი სამართლებრივი ბუნებისა და შინაარსის შესახებ ძალზედ მწირი რეგულირებაა. იმავდროულად, აღნიშნული ხელშეკრულების სამართლებრივი მოწესრიგების თაობაზე პრაქტიკაში წამოჭრილია საკითხები, რაც საჭიროებს პასუხის გაცემას. შევეცდებით, წარმოვაჩინოთ დირექტორთან დადებული სასამსახურო ხელშეკრულების პრობლემატიკა და ნათელი მოვფინოთ რიგ საკითხებს. სასამსახურო ხელშეკრულების პრობლემებზე მსჯელობისას ასევე შევეხებით დირექტორისა და პარტნიორების შიდასაზოგადოებრივი ურთიერთობების საკითხს მასთან კონტექსტში.

 

 

1. სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების პრობლემატიკა

 

სამეწარმეო საზოგადოების მიერ დირექტორთან დადებული ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების შესახებ დოქტრინაში სხვადასხვა მოსაზრება არსებობს. ბევრი ავტორი მიიჩნევს, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება შრომით ხელშეკრულებას წარმოადგენს. ამ მოსაზრებას საფუძვლად უდევს დასაბუთება, რომ ყოველი ორგანიზაციული დამოუკიდებლობის დროს ხელმძღვანელის შრომა დამოკიდებულია ქონების მესაკუთრის (საზოგადოების) ნებაზე, რომ ასეთი ხელმძღვანელობა ხორციელდება სხვა პირის (სამუშაოს მიმცემის, დამქირავებლის) საქმიანობის სფეროში, მის ინტერესებში, მისი ხელმძღვანელობით და რომ ამ შემთხვევაში საკითხი ეხება განსაკუთრებულ შრომით ფუნქციას: საწარმოს მართვას. იმავდროულად საწარმოს მართვას აქვს თავისი სპეციფიკა, რაც უნდა აისახოს შესაბამის ხელშეკრულებაში. მოცემული ავტორები ასევე მიიჩნევენ, რომ დირექტორი, არსებითად, წარმოადგენს აქციონერთა დაქირავებულ პირს, რომლის სამუშაო რეჟიმი და შრომითი გარანტიები განისაზღვრება შრომის კოდექსით, მისი გათავისუფლებაც შესაძლებელია შრომის კოდექსით გათვალისწინებული საფუძვლებით და რომ დაუშვებელია ნებისმიერ დროს მასთან უმოტივოდ ხელშეკრულების შეწყვეტა, ანუ ამ შემთხვევაში აქციონერებს არ აქვთ უფლება, ნებისმიერ დროს საკუთარი შეხედულებით შეარჩიონ და შეცვალონ თავიანთი ქონების მმართველი.1 

არსებობს მოსაზრებაც, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება კომპლექსური ხასიათისაა, რამდენადაც იგი მოიცავს როგორც შრომით, ისე _ ქონებრივი ხასიათის პირობებს და დირექტორის ანუ მენეჯერის შრომის რეგულირებაში შეხამებულია სამოქალაქოსამართლებრივი და შრომითსამართლებრივი რეგულირება. საუბარია იურიდიული პირის ხელმძღვანელთან ე.წ. სამეწარმეო ხელშეკრულებაზე, რომელიც არის სამუშაო ძალისა და მისი გამოყენების თაობაზე კომერციული ხელშეკრულება, ითავსებს შრომითი ხელშეკრულებისა და ნარდობის ელემენტებს, იგი იდება მუშაკთან, რომელიც ფლობს განსაზღვრული სამუშაოს შესრულების განსაკუთრებულ უნარს, ანუ ამ შემთხვევაში კონტრაქტი განხილულია, როგორც შერეული ხელშეკრულება, რომელიც მოიცავს შრომითი ხელშეკრულებისა და ნარდობის ანუ სამოქალაქოსამართლებრივი ხელშეკრულების ელემენტებს.2 

არსებობს მოსაზრებაც, რომ დირექტორთან ურთიერთობის მოწესრიგება შესაძლებელია როგორც შრომითი, ისე _ სამოქალაქოსამართლებრივი ხელშეკრულების საფუძველზე, რაც დამოკიდებულია ამ ურთიერთობის ფაქტობრივ ხასიათზე. არის მოსაზრებაც, რომ აღნიშნული ხელშეკრულება მხოლოდ სამოქალაქოსამართლებრივია, რაც დასაბუთებულია იმით, რომ დირექტორს, როგორც ერთპიროვნულ აღმასრულებელ ორგანოს, უნდა ჰქონდეს მეწარმის სტატუსი, რამდენადაც წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი ვერ შეძლებდა საწარმოს სამეწარმეო მიზნების განხორციელებას. სამოქალაქო ხელშეკრულებებიდან ზემომითითებული ხელშეკრულების მიმართ ამ შემთხვევაში ყველაზე უფრო შესაბამისად განხილულია ნარდობის წესები, თუმცა ამ მოსაზრების მოწინააღმდეგენი ამბობენ, რომ, რამდენადაც ნარდობის საგანს წარმოადგენს, პირველ რიგში, შრომის განივთებული შედეგი და არა მხოლოდ შრომითი პროცესი, ამ ხელშეკრულების საფუძველზე საზოგადოებასა და დირექტორს შორის ურთიერთობის მოწესრიგება შეუძლებელია, დირექტორის საქმიანობის შემთხვევაში ხომ საქმიანობის პროცესი არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე საქმიანობის შედეგი. დირექტორის სახელშეკრულებო ვალდებულების შინაარსს უნდა წარმოადგენდეს თავად მართვის პროცესი, ხოლო საქმიანობის ძირითად მიზანს _ აქციონერების ინტერესი (სარგებელი).3

არის მოსაზრებაც, რომ ორგანიზაციის ხელმძღვანელი თავისი მდგომარეობით წარმოადგენს მინდობილ მესაკუთრეს და მისი ურთიერთობა საზოგადოებასთან რეგულირებული უნდა იყოს საკუთრების მინდობის ხელშეკრულების ნორმებით, რომელთაც მოიცავს სამოქალაქო კოდექსი. აღნიშნული მოსაზრება ლიტერატურაში გაკრიტიკებულია იმ მოტივით, რომ მინდობილი მესაკუთრე, იურიდიული პირის ორგანოსგან განსხვავებით, არის სააქციო საზოგადოების ინტერესების არაპირდაპირი წარმომადგენელი აქციონერების სასარგებლოდ, რამდენადაც მოქმედებს სხვისი (წარმოდგენილის) ხარჯით, მაგრამ თავისი სახელით. გამოთქმულია ვარაუდი, რომ, ზოგადად, შესაძლებელია ვისაუბროთ სააქციო საზოგადოებისა და მისი აღმასრულებელი ორგანოს ურთიერთობის აგებაზე ქონების მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულების მოდელით, თუმცა ასეთი ხელშეკრულება შერეული უნდა იყოს. იგი უნდა აერთიანებდეს საკუთრების მინდობისა და მომსახურების სასყიდლიანი გაწევის ხელშეკრულებების დებულებებს, ან საკუთრების მინდობისა და დავალების ტიპის სააგენტო მომსახურების ხელშეკრულების დებულებებს. ამის შესაბამისად, მესამე პირებთან ურთიერთობაში, რომელიც შეეხება საწარმოს, როგორც ქონებრივი კომპლექსის მართვას, სააქციო საზოგადოების დირექტორი ხელმძღვანელობს მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულების ნორმებით და არის სააქციო საზოგადოების არაპირდაპირი წარმომადგენელი, ხოლო საწარმოს მართვის შიდაორგანიზაციულ საკითხებს წყვეტს მომსახურების სასყიდლიანი გაწევის ხელშეკრულების ან დავალების ტიპის სააგენტო მომსახურების ხელშეკრულების დებულებების საფუძველზე, რამდენადაც ეს ხელშეკრულებები სააქციო საზოგადოების დირექტორს შესაძლებლობას აძლევს, იმოქმედოს საზოგადოების აღმასრულებელი ორგანოს სახით.4

ამგვარად, ზემოაღნიშნული მოსაზრებებიდან გამომდინარე, არსებობს ორი ტიპის ურთიერთობა სააქციო საზოგადოებასა და მის ხელმძღვანელობით და წარმომადგენლობით ორგანოს შორის: ურთიერთობა, დაფუძნებული შრომით ხელშეკრულებაზე, სამეწარმეო საზოგადოებების მომწესრიგებელი სპეციალური კანონით გათვალისწინებული შესაბამისი სამოქალაქოსამართლებრივი ელემენტებით; ურთიერთობა, დაფუძნებული სამოქალაქო ხელშეკრულებაზე, რომელიც შეიძლება იყოს შერეული (მისი ელემენტები შეიძლება იყოს მინდობილი საკუთრების დებულებები და სასყიდლიანი მომსახურების გაწევის ხელშეკრულების ელემენტები, ან მინდობილი საკუთრების ხელშეკრულებისა და დავალების ხელშეკრულების დებულებები).

სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების გარკვევა ასევე დაკავშირებულია საკითხთან, თუ როგორი ურთიერთობა არსებობს საზოგადოებასა და დირექტორს, როგორც ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობით ორგანოს შორის. ამასთან დაკავშირებით ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ იურიდიული პირის მმართველობაში მონაწილეობას კორპორაციული ხასიათი აქვს. ამ ურთიერთობის ელემენტებად მიიჩნევა უფლება კორპორაციულ ძალაუფლებაზე და კორპორაციული დაქვემდებარებულობის ვალდებულება, რომლებსაც სამოქალაქო სამართლის ეს დამოუკიდებელი სუბიექტები ნებაყოფლობით გადასცემენ ერთმანეთს კანონის, სადამფუძნებლო დოკუმენტებისა და მათ შორის დადებული ხელშეკრულების შესაბამისად.5

სხვა ავტორთა მოსაზრებით, ურთიერთობა იურიდიულ პირსა და ფიზიკურ პირს შორის, რომელიც მისი აღმასრულებელი ორგანოს ფუნქციას ასრულებს, ერთი მხრივ, წარმოადგენს შრომითს, ხოლო მეორე მხრივ _ შიდაკორპორაციულს, რაც აისახება მისი სამსახურებრივი ურთიერთობების სპეციფიკაზე. როდესაც ფიზიკური პირი, რომელიც ასრულებს იურიდიული პირის ხელმძღვანელი ორგანოს ფუნქციას, იმავდროულად წარმოადგენს მის თანამშრომელს, მისი უფლებამოსილება, იმოქმედოს ამ საწარმოს სახელით, ეფუძნება არა მარტო კანონს და სადამფუძნებლო დოკუმენტებს, არამედ _ დამფუძნებლის გადაწყვეტილებასაც ხელმძღვანელად მისი დანიშვნისა თუ არჩევის შესახებ.6

ზოგი მეცნიერის მოსაზრებით, იურიდიული პირის თანამშრომელის მოქმედებები, რომლებიც მისი შრომითი (სამსახურებრივი, თანამდებობრივი) ფუნქციების ფარგლებში ხორციელდება, განსახიერებს თავად იურიდიული პირის საქმიანობას და ამიტომ არ წარმოადგენს სამოქალაქოსამართლებრივ წარმომადგენლობას.7

ზემოაღნიშნული საკითხები ძალზედ საინტერესოდ არის გააზრებული გერმანულ კორპორაციულსამართლებრივ დოქტრინაში.

გერმანული სამართალი დირექტორთან დადებულ გარიგებას ერთდროულად განიხილავს როგორც ვალდებულებით სახელშეკრულებოსამართლებრივ და სპეციფიკურ კორპორაციულსამართლებრივ ურთიერთობას. საუბარია გერმანული სამართლის მიერ საკანონმდებლო დონეზე აღიარებულ ე.წ. დანაწევრების პრინციპზე, რომელიც გულისხმობს დირექტორის (გამგეობის წევრის) სამსახურებრივი ურთიერთობის გამიჯვნას მისი ორგანული ადგილის ანუ კორპორაციული თანამდებობისაგან.8 ეს ურთიერთობა სს-ში და შესაბამისად, ყველა კაპიტალურ საზოგადოებაში მოიცავს, ერთი მხრივ, სამეთვალყურეო საბჭოს ან სასამართლოს მიერ (როდესაც სამეთვალყურეო საბჭო არ ნიშნავს ან ვერ ნიშნავს დირექტორს და სასამართლოს ჩარევა ხდება საჭირო) გამგეობის (დირექტორატის) წევრად დანიშვნას, რაც ქმნის მისი, როგორც კორპორაციული სუბიექტის ორგანულსამართლებრივ მდგომარეობას (ე.წ. ორგანულ ადგილს) და, მეორე მხრივ, თანამდებობაზე გამწესებას ხელშეკრულების დადების მეშვეობით.9 დირექტორატის წევრის ორგანული ადგილი აღნიშნავს მის კორპორაციულსამართლებრივ მდგომარეობას, ხოლო სამსახურებრივსამართლებრივი ურთიერთობის შემთხვევაში საუბარია დირექტორსა და სს-ს შორის სამართლებრივ ურთიერთობაზე, როგორც ვალდებულებითსამართლებრივ კატეგორიაზე.10 ე.ი. დანიშვნის აქტით დირექტორთან ყალიბდება ორგანულსამართლებრივი ურთიერთობა, სასამსახურო აქტით _ ვალდებულებითი სახელშეკრულებოსამართლებრივი ურთიერთობა.11

დირექტორთან სს-ის სამსახურებრივი ურთიერთდამოკიდებულებაც სწორედ ზემოაღნიშნული თავისებურებებით ხასიათდება. როგორც აღინიშნა, გამგეობის წევრთა კორპორაციულსამართლებრივი უფლებები და მოვალეობები ყალიბდება ორგანული ადგილის მეშვეობით. თავად საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის ვალდებულებითსამართლებრივი დამოკიდებულება კი მოწესრიგებულია სასამსახურო ურთიერთობით, რომელიც დაფუძნებულია სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულებაზე. მოწესრიგების საგანს, ძირითადად, წარმოადგენს გამგეობის წევრის ანაზღაურების და უზრუნველყოფის (პენსია, ოჯახის წევრთა სოციალური ანაზღაურება, თუ ასეთი გათვალსწინებული იქნება და სხვა) საკითხები. 

მიუხედავად ზემოაღნიშნული სამართლებრივი დანაწევრებისა, ორგანული და სამსახურებრივი ურთიერთიერთობები მჭიდრო ფაქტობრივ და სამართლებრივ დამოკიდებულებაშია ერთმანეთთან. მაგალითად, თუკი სახეზეა დანიშვნის აქტი, პირს შეუძლია მოითხოვოს მასთან სასამსახურო ხელშეკრულების დადება. თავის მხრივ, დირექტორატის წევრის გამოწვევა, როგორც წესი, იმავდროულად, ნიშნავს მასთან სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტას, ან ამ ხელშეკრულების შეწყვეტა ხშირად შეიძლება მისი თანამდებობიდან გამოწვევის ტოლფასი აღმოჩნდეს.12 ამდენად, ეს ურთიერთობები გადაჯაჭვულია ერთმანეთზე.

   დანაწევრების  და კერძო ავტონომიის პრინციპებიდან გამომდინარე, გამგეობის წევრთან სასამსახურო (შრომითი) ურთიერთობა, ორგანულ ურთიერთობასთან ერთად, დამოუკიდებლად უნდა დაფუძნდეს. წმინდა ფაქტობრივი თვალსაზრისით, ძალიან ხშირად თანამდებობაზე გამწესება და პერსონალური სამართალურთიერთობის ჩამოყალიბება საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის ერთ აქტად, პროცესად განიხილება. სისტემატურად გვხვდება შემთხვევები, როდესაც პირები მხოლოდ მაშინ იღებენ მათი თანამდებობაზე გამწესების წინადადებას ანუ აცხადებენ თანხმობას, როდესაც იმავდროულად მათთან იდება სასამსახურო ხელშეკრულება და შრომითი ურთიერთობა მყარდება. ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია, რომ ხელშეკრულების დადებისას იყოს დირექტორად გასამწესებელი პირის თანხმობა. ასევე საგულისხმოა, რომ ხელშეკრულება ძალაში არ შედის თანამდებობაზე დანიშვნის აქტით. მხოლოდ ეს უკანასკნელი საკმარისი არ არის იმისათვის, რომ დირექტორთან სამსახურებრივი ურთიერთობა დამყარდეს. აუცილებელია ხელშეკრულების დადება, თუმცა თავად ხელშეკრულება საზოგადოებასა და გამგეობის წევრს შორის შესაძლოა დაიდოს როგორც ზეპირად, ისე _ წერილობით და კონკლუდენტური ქმედებითაც.

სამსახურებრივი ურთიერთობა წარმოადგენს ვალდებულებითსამართლებრივ ფუნდამენტს ორგანული ადგილისათვის (თანამდებობისთვის).13 იგი ეფუძნება სამუშაოს შესრულების ხელშეკრულებას, გამოხატულს, როგორც წესი, ხშირად დავალების შესრულების ხელშეკრულების ფორმით.

ქართულ საკორპორაციო სამართალში სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების გასარკვევად მნიშვნელოვანია, გაირკვეს, თუ რომელი კანონმდებლობა გამოიყენება მის მიმართ.

 

2. სასამსახურო ხელშეკრულების მიმართ გამოსაყენებელი კანონმდებლობა

 

თანამედროვე ქართულ საკორპორაციო სამართალში პრობლემურია საკითხი, ვრცელდება თუ არა დირექტორებთან ურთიერთობებზე შრომითსამართლებრივი ნორმები.14

 `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი მასში 2005 წლის 24 ივნისის კანონით განხორციელებულ ცვლილებებამდე ამ საკითხზე არ შეიცავდა რაიმე მითითებას. ამის გამო პრაქტიკაში დირექტორს განიხილავდნენ როგორც ჩვეულებრივ დაქირავებულ მუშაკს და მის მიმართ ყველა ურთიერთობაში, მათ შორის, თანამდებობიდან გათავისუფლების შემთხვევაზეც ავრცელებდნენ იმ დროს მოქმედი შრომის კანონთა კოდექსის ნორმებს.15 დირექტორის მიერ სამუშაოზე აღდგენის მოთხოვნით წარმოებულ დავებზეც საერთო სასამართლოები, ჩვეულებრივ, ამოწმებდნენ, რამდენად კანონიერად გათავისუფლდა დირექტორი შრომის კანონთა კოდექსის საფუძველზე. მაგალითად, თუკი დირექტორი თანამდებობიდან გათავისუფლდებოდა დამფუძნებელთა ინიციატივით სამსახურებრივი მოვალეობების შეუსრულებლობის ან არაჯეროვანი შესრულების გამო, სასამართლო ამოწმებდა, იყო თუ არა დაცული იმდროინდელი შრომის კანონთა კოდექსის 34-ე მუხლის `გ~ ქვეპუნქტის პირობები, კერძოდ, ადგილი ჰქონდა თუ არა დირექტორის მოვალეობის დარღვევის ფაქტს, რამდენად არსებითი იყო ეს დარღვევა, ჰქონდა თუ არა დარღვევას სისტემატური ხასიათი, მანამდე დირექტორის მიმართ იყო თუ არა გამოყენებული დისციპლინური ზემოქმედების რაიმე ღონისძიება და ა.შ. ფაქტობრივად, საქმე იქამდე მიდიოდა, რომ პარტნიორები, თუკი ისინი აღარ ენდობოდნენ საზოგადოების დირექტორს ან კომერციული მიზანშეწონილებიდან და საზოგადოების ინტერესებიდან გამომდინარე სურდათ მათი საწარმოს უკეთესი მენეჯერისათვის მინდობა, ამის შესაძლებლობას, პრაქტიკულად, მოკლებული იყვნენ, თუკი საწარმოს დირექტორი თავის მოვალეობებს სისტემატურად უხეშად არ დაარღვევდა და ამას ისინი სათანადოდ ვერ დაასაბუთებდნენ.16 

თავდაპირველად სწორედ სასამართლო პრაქტიკაში დადგა საკითხი, რამდენად სწორია საწარმოს დირექტორის თანამდებობიდან გათავისუფლების შემთხვევის მიმართ შრომის კანონთა კოდექსით საწარმოს დაქირავებული მუშაკის გათავისუფლებისათვის დადგენილი წესების გამოყენება, არის კი ეს ის ურთიერთობა, რომლის მიმართაც შრომის კანონთა კოდექსი ვრცელდება? პირველად სწორედ სასამართლო პრაქტიკამ გასცა პასუხი ამ კითხვას და განიმარტა, რომ დირექტორსა და საზოგადოებას შორის დირექტორის თანამდებობის დაკავებასთან და ამ თანამდებობიდან გათავისუფლებასთან დაკავშირებული ურთიერთობა არ არის ტიპური შრომითსამართლებრივი ურთიერთობა დამქირავებელსა და დაქირავებულ მუშაკს შორის, ეს არის სპეციფიკური კორპორაციული ურთიერთობა, რომლის მიმართაც შრომის კანონთა კოდექსის გავრცელება არ შეესაბამება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მოთხოვნებს.17

სასამართლო პრაქტიკის ამგვარი მიდგომა საკითხისადმი კანონმდებელმაც გაიზიარა და `მეწარმეთა შესახებ~ კანონს 2005 წლის 24 ივნისს განხორციელებული ცვლილებებით დაემატა შემდეგი შინაარსის 9.81 მუხლი: `დირექტორებსა და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებთან ურთიერთობებზე არ ვრცელდება საქართველოს შრომის კანონთა კოდექსი~. ეს ნორმა ამგვარი რედაქციით იყო ფორმულირებული `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში 2008 წლის 14 მარტის კანონით განხორციელებულ ცვლილებებამდე. ზემოაღნიშნული 9.81 მუხლის შემოღების შემდეგ გაჩნდა კითხვები, რომლებიც შემდეგში მდგომარეობდა: საერთოდ, არც ერთ ნაწილში არ ვრცელდება დირექტორების მიმართ შრომის კანონთა კოდექსის მოქმედება? თუკი დირექტორების მიმართ შრომის კოდექსი არ ვრცელდება, მაშინ რა ვრცელდება ამ ურთიერთობაზე და რით უნდა ვიხელმძღვანელოთ დირექტორებსა და საზოგადოებას შორის სხვადასხვა სამსახურებრივი საკითხების მოსაწესრიგებლად? იმავდროულად კანონის 9.81 მუხლის ამგვარი ფორმულირება დირექტორების მიმართ, ზოგადად, შრომის კანონმდებლობის მოქმედების შეზღუდვადაც განიხილებოდა, რაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში კონსტიტუციური სარჩელის აღძვრის საფუძველიც გახდა.18

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონში 2008 წლის 14 მარტს განხორციელებული ცვლილებებით ზემოაღნიშნული 9.81 მუხლი გაუქმდა, ხოლო ამ ნორმით რეგულირებული საკითხი კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტში შემდეგნაირად ჩამოყალიბდა: `დირექტორებთან და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრებთან ურთიერთობები რეგულირდება ამ კანონით, წესდებით და მათთან დადებული ხელშეკრულებით~. ამავე საკითხზე კანონში სხვა ნორმებიც ჩაიდო, კერძოდ: 47-ე მუხლის მე-3 პუნქტი (`დირექტორის კომპეტენცია და პასუხისმგებლობის მოცულობა განისაზღვრება ამ კანონით ან/და საწარმოს წესდებით~), 56-ე მუხლის მე-2 პუნქტი (`დირექტორთა უფლებამოსილებები განისაზღვრება მათთან წესდების შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებით. წესდებაში ასეთი განსაზღვრების არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება ამ კანონით დადგენილი ხელმძღვანელობის ზოგადი უფლებამოსილებანი~). 

კითხვები, რომლებიც კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტის სახეშეცვლილი რედაქციის პირობებში დარჩა, შემდეგში მდგომარეობს: არის თუ არა ამომწურავი და საკმარისი დირექტორებთან ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი, წესდება და დირექტორებთან დადებული ხელშეკრულება? გამოირიცხება თუ არა ამ ურთიერთობებზე შრომის კოდექსის დებულებებისა და სხვა შრომითსამართლებრივი ნორმების გავრცელება? კანონის მე-9 მუხლის მე-7 პუნქტში ხომ არ უნდა ვიგულისხმოთ დირექტორთან სპეციალური ურთიერთობები, რომლებიც სხვა კანონმდებლობისგან, მათ შორის, შრომის კოდექსისგან განსხვავებულად წესრიგდება? შრომის კოდექსის პირველი მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, შრომით ურთიერთობასთან დაკავშირებული საკითხები, რომლებსაც არ აწესრიგებს ეს კოდექსი ან სხვა სპეციალური კანონი, რეგულირდება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის ნორმებით. სამოქალაქო კოდექსის 29-ე მუხლიდან კი ხომ გავდივართ კანონზე `მეწარმეთა შესახებ~? 

სრულყოფილი სამართლებრივი მოწესრიგების თვალსაზრისით საუკეთესო ვითარება, როდესაც დირექტორსა და საზოგადოებას შორის სამსახურებრივი ურთიერთობების სამართლებრივი რეგულირების პრობლემები მინიმუმამდეა დაყვანილი, არის შემთხვევა, როდესაც საზოგადოებასა და დირექტორს შორის დადებულია წერილობითი ხელშეკრულება, სადაც ყველა საკითხი დეტალურადაა გაწერილი, ან ეს საკითხები წესდებაშია სრულყოფილად მოწესრიგებული, თუმცა ასეთი შემთხვევები პრაქტიკაში იშვიათია. ხშირად დირექტორთან წერილობითი ხელშეკრულება არც ფორმდება, არსებობს მხოლოდ პარტნიორთა საერთო კრების ან სამეთვალყურეო საბჭოს გადაწყვეტილება დირექტორის დანიშვნის თაობაზე, ხოლო წესდება მხოლოდ ზოგადად მიუთითებს კანონზე `მეწარმეთა შესახებ~.

ვნახოთ, წესდებითა და ხელშეკრულებით დეტალური მოწესრიგების არარსებობის პირობებში როგორი კანონისმიერი მოწესრიგება გვრჩება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად.

თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ დირექტორებთან სამსახურებრივი საკითხების შესახებ კანონი მწირ რეგულირებას იძლევა. ამ საკითხს, ძირითადად, სულ შემდეგი ნორმები ეთმობა: მუხ. 9.6 (ხელშეკრულებით შეიძლება საზოგადოების საქმიანობასთან დაკავშირებული ინფორმაციის გაუხმაურებლობის ვალდებულება ძალაში დარჩეს დირექტორის თანამდებობიდან წასვლის შემდეგ, მაგრამ არა უმეტეს 3 წლის ვადით. შესაძლებელია ამ ვალდებულებისათვის გათვალისწინებულ იქნეს კომპენსაცია, რომლის ოდენობა და გადახდის წესი განისაზღვრება ამ ხელშეკრულებით); მუხ. 91.6 `ა~ (შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას ხელმძღვანელ პირთათვის მოგებასა და საერთო შემოსავალში მონაწილეობისა და პენსიის მიცემის პრინციპების განსაზღვრის შესახებ); მუხ. 91.6`ე~ (შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას დირექტორების დანიშვნისა და გამოწვევის, მათთან ხელშეკრულებების დადებისა და შეწყვეტის შესახებ); მუხ. 47.3 (შპს-ის დირექტორის კომპეტენცია და პასუხისმგებლობის მოცულობა განისაზღვრება ამ კანონით ან/და საწარმოს წესდებით); მუხ. 55.7 `ვ~ (სს-ის სამეთვალყურეო საბჭო ნიშნავს და ნებისმიერ დროს გამოიწვევს დირექტორებს, ასევე მათთან დებს და წყვეტს ხელშეკრულებებს); მუხ. 55.7 `ვ1~ (იმ საზოგადოებაში, რომელშიც სახელმწიფო ფლობს ხმათა საერთო რაოდენობის 50%-ზე მეტს, დირექტორების დანიშვნა და მათი გამოწვევა სამეთვალყურეო საბჭომ უნდა შეუთანხმოს საზოგადოების ხმების 50%-ზე მეტის მფლობელ აქციონერს. სამეთვალყურეო საბჭოსა და აქციონერებს შორის შეუთანხმებლობის შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნისა და გამოწვევის გადაწყვეტილებას იღებს საერთო კრება); მუხ. 55.8 `ე~ (სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო ადგენს დირექტორთა უფლებამოსილების ფარგლებს); მუხ. 55.8 `კ~ (სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო განსაზღვრავს ხელმძღვანელი პირებისათვის მოგებასა და მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობას, ადგენს მათი საპენსიო უზრუნველყოფის პრინციპებს და წარუდგენს საერთო კრებას დასამტკიცებლად); მუხ. 56.2 (დირექტორთა უფლებამოსილებები განისაზღვრება მათთან წესდების შესაბამისად დადებული ხელშეკრულებით. წესდებაში ასეთი განსაზღვრების არარსებობის შემთხვევაში გამოიყენება ამ კანონით დადგენილი ხელმძღვანელობის ზოგადი უფლებამოსილებები); მუხ. 57.3 (აქციონერს შეუძლია სახელშეკრულებო ურთიერთობა ჰქონდეს საზოგადოებასთან, მათ შორის, იყოს დირექტორი ან/და სამეთვალყურეო საბჭოს წევრი და მიიღოს მისგან ამ ხელშეკრულებიდან გამომდინარე საზღაური, რომელიც არ წარმოადგენს დივიდენდს); მუხ. 66.2 (კოოპერატივში დირექტორებს ირჩევენ 4 სამეურნეო წლის ვადით, თუ წესდება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს).

ზემოაღნიშნული ნორმების მოხმობიდან ცხადია, რომ რჩება უამრავი საკითხი, რაც დირექტორსა და საზოგადოებას შორის სამსახურებრივი ურთიერთობისას წარმოიშობა და `მეწარმეთა შესახებ~ კანონით არ არის გათვალისწინებული. მაგალითად, თანამდებობაზე მიღების კონკრეტული მოთხოვნები, შვებულების მიცემის წესი და პირობები, მივლინების საკითხი, სამუშაო დრო, შესვენებისა და დასვენების დრო, შრომის პირობების დაცვა, შრომითი ურთიერთობების შეჩერება და ა.შ.

როგორც ვხედავთ, მხოლოდ `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი საკმარის რეგულირებას არ შეიცავს დირექტორთან სამსახურებრივი ურთიერთობების სამართლებრივი თვალსაზრისით სრულყოფილად მოსაწესრიგებლად, რის გამოც სასამსახურო ხელშეკრულებითა და წესდებით დეტალური მოწესრიგების არარსებობის პირობებში სამართლებრივი რეგულირებისა და სათანადო კანონის გამოყენების პრობლემა ცხადია. ამასთან, ხელშეკრულებისა და წესდების შესაბამისი დებულებების არსებობის შემთხვევაშიც, თუკი დადგება ამ დებულებების კანონშესაბამისობის საკითხი, პრობლემა, თუ რომელი კონკრეტული კანონის ნორმებთან შესაბამისობა უნდა შემოწმდეს, წამოიჭრება.

ერთი რამ ცხადია: მთელი სამართლებრივი ურთიერთობები, რომელშიც დირექტორი საწარმოსთან სამსახურებრივ ურთიერთობებში გამოდის, შესაძლებელია სამართლებრივი მოწესრიგების გარკვეულობის თვალსაზრისით ორ ნაწილად დავყოთ _ ერთი მხრივ, სამუშაოზე მიღებისა და სამუშაოდან გათავისუფლების ურთიერთობები, მეორე მხრივ, ყველა სხვა დანარჩენი ურთიერთობები.

როგორც უკვე აღინიშნა, სასამართლო პრაქტიკა იმის შესახებ, რომ დირექტორის სამუშაოდან გათავისუფლების ურთიერთობაზე შრომის კოდექსი არ ვრცელდება, უკვე არსებობს. ამ ურთიერთობაზე ვრცელდება კანონი `მეწარმეთა შესახებ~, რომლის 55-ე მუხლის მე-7 პუნქტის `ვ~ ქვეპუნქტიდან გამომდინარე, სააქციო საზოგადოებიდან დირექტორთა გამოწვევა გათვალისწინებულია ნებისმიერ დროს (სამეთვალყურო საბჭო `ნიშნავს და ნებისმიერ დროს გამოიწვევს დირექტორებს, ასევე მათთან დებს და წყვეტს ხელშეკრულებებს~). მაგრამ გულისხმობს თუ არა `ნებისმიერ დროს~ გათავისუფლება უმოტივოდ და უპირობოდ გათავისუფლებას? ამის თაობაზე არსებობს სასამართლო პრაქტიკა, სადაც განმარტებულია: დირექტორისათვის საწარმოს მართვისა და ქონების განკარგვის უფლების მინიჭების რისკის საკომპენსაციოდ პარტნიორებს ყოველთვის უნდა ჰქონდეთ უფლება, ნებისმიერ დროს გაათავისუფლონ დირექტორები, მაგრამ ამისათვის უნდა არსებობდეს მნიშვნელოვანი საფუძველი.19 

ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა ევროპული კანონმდებლობის მიდგომაც, კერძოდ, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონის თანახმად, შპს-ის დირექტორის გაწვევა შესაძლებელია ნებისმიერ დროს ხელშეკრულებით გათვალისწინებული ანაზღაურების მოთხოვნების ხელყოფის გარეშე, თუმცა აქვე გათვალისწინებულია, რომ სადამფუძნებლო ხელშეკრულებით შესაძლებელია, დირექტორის გამოწვევა დაიშვას მხოლოდ სერიოზული საფუძვლების არსებობისას, როგორიცაა მოვალეობების უხეში დარღვევა ან საქმეების სათანადო გაძღოლის უუნარობა ($38). რაც შეეხება სააქციო საზოგადოებას, სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონი ადგენს, რომ სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია გაიწვიოს გამგეობის წევრი ან თავმჯდომარე, თუკი ადგილი აქვს სერიოზულ საფუძვლებს, როგორიცაა: ვალდებულებების უხეში დარღვევა, საქმეების სათანადო გაძღოლის უუნარობა; უნდობლობა, გამოხატული საერთო კრების მიერ, თუკი ნდობაზე უარი არ იყო განცხადებული აშკარად არაობიექტური მიზეზების გამო ($84 (3)). საფრანგეთის 2000 წლის სავაჭრო კოდექსის20 თანახმად, შპს-დან დირექტორის გამოწვევა შესაძლებელია განხორციელდეს საკმარისი საფუძვლების არსებობისას (მუხ. L. 223-25). ანალოგიური დანაწესი მოქმედებს სს-ის შემთხვევაშიც, კერძოდ, აქაც, თუკი აქციონერთა საერთო კრების ან სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ დირექტორის გამოწვევას ადგილი ექნება საკმარისი საფუძვლების გარეშე, იგი გამოიწვევს ზიანის ანაზღაურებას (მუხ. L. 225-61). 

რუსეთის ფედერაციის კანონი სააქციო საზოგადოებების შესახებ ითვალისწინებს, რომ აქციონერთა საერთო კრებას, ასევე სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია ნებისმიერ დროს მიიღოს გადაწყვეტილება საზოგადოების მმართველი პირის უფლებამოსილების ვადამდე შეწყვეტის შესახებ (მუხ. 69.4). რუსეთის ფედერაციის შრომის კოდექსში, თავის მხრივ, ჩამოთვლილია ორგანიზაციის ხელმძღვანელის თანამდებობიდან გათავისუფლების სხვადასხვა საფუძვლები (მუხ. 75, 81, 278).21 

ჩამოყალიბებული სასამართლო პრაქტიკა ხელშეკრულების შეწყვეტის გარდა ყველა სხვა დანარჩენი სამსახურებრივი ურთიერთობის მიმართ გასავრცელებელი კანონმდებლობის შესახებ ჯერ არ გვაქვს შესაბამისი დავების არარსებობის გამო. აღნიშნული, თავის მხრივ, მიანიშნებს, რომ მოცემული სამართლებრივი ურთიერთობა ჯერ-ჯერობით არ არის სათანადოდ პრობლემური სასამართლოს ჩარევის დონეზე გადასაწყვეტად.

ზემოაღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით საინტერესოა სამართლებრივი მოწესრიგება, რასაც რუსეთის ფედერაციის სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონი შეიცავს. კანონის თანახმად, საზოგადოებასა და მის ერთპიროვნულ აღმასრულებელ ორგანოს (დირექტორი, გენერალური დირექტორი) ან კოლეგიურ აღმასრულებელ ორგანოს (გამგეობა, დირექცია) შორის ურთიერთობებზე შრომის კანონმდებლობა ვრცელდება იმ ნაწილში, რაც არ ეწინააღმდეგება სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონის დებულებებს. ამდენად, ამ შემთხვევაში შრომის კანონმდებლობის გავრცელება დირექტორთან სამსახურებრივ ურთიერთობებზე დასაშვებია სააქციო კანონის სპეციფიკური რეგულირების გათვალისწინებით. 

საინტერესოა აღნიშნული საკითხისადმი გერმანული დოქტრინის მიდგომაც. აქ განიხილება, რომ სამუშაოს შესრულების, სასამსახურო ხელშეკრულების მეშვეობით არ ფუძნდება შრომითი ურთიერთობა, რის გამოც შრომის სამართლის ნორმები მასზე არ ვრცელდება. მიუხედავად გამგეობის წევრთა, გარკვეულწილად, საზოგადოებაზე ეკონომიკური დამოკიდებულებისა, დირექტორები საწარმოს მართავენ საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში, ამიტომ მათ მიმართ არ გამოიყენება არანაირი შრომითსამართლებრივად მნიშვნელოვანი მითითებები. გამგეობის წევრთა ხელმძღვანელობითი ფუნქციიდან გამომდინარე, ისინი არ მიიჩნევიან დაქირავებულ პირებად პირდაპირი მნიშვნელობით, გამგეობა თავად არის ნების გამომვლენი ორგანო. სამუშაოს მიმღების, დაქირავებულის ცნების განმარტებისთვის გადამწყვეტია პერსონალური, პირადი დამოკიდებულება სხვა პირზე. დირექტორატის წევრები საზოგადოების კანონიერ წარმომადგენლობით წევრებად განიხილებიან, თავად ქმნიან და ახორციელებენ საწარმოს და დამქირავებელის ფუნქციებს. ისინი მართავენ საზოგადოებას საკუთარი პასუხისმგებლობით. ამიტომ მათი დამოუკიდებელი სამართლებრივი ადგილიდან გამომდინარე, ისინი არ განიხილებიან დაქირავებულ მუშაკებად, მუშა-მოსამსახურეებად. სხვაგვარად, გამგეობის წევრი არ არის სამუშაოს მიმღები, მუშა-მოსამსახურე, მას უჭირავს `პრინციპალის კონკრეტული ადგილი საწარმოში~.22 თუმცა მათზე ვრცელდება კანონისმიერი ნორმები საპენსიო დაზღვევის და უმუშევრობის დაზღვევის შესახებ.

მიუხედავად მიდგომისა, რომ დირექტორებთან სამართლებრივ ურთიერთობაზე არ ვრცელდება შრომითსამართლებრივი ნორმები, გერმანული სამართალი იცნობს სპეციფიკურ შემთხვევებს, როდესაც შრომით ნორმებს ამ ურთიერთობაზე მაინც ავრცელებენ. კომენტატორულ ლიტერატურაში არის საუბარი იმაზე, რომ გამგეობის წევრთა სასარგებლოდ შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს შრომითსამართლებრივი ნორმები, მაგრამ არსებითად მკაცრად განსაზღვრულ საგამონაკლისო შემთხვევებში. ეს ის შემთხვევებია, როდესაც, მაგალითად, მათი ადგილი, ფაქტობრივად, გათანაბრებულია სამუშაოს მიმღების, მუშა-მოსამსახურის ადგილთან და შრომის დაცვის შესაბამისი ნორმებიდან ან მათი განმარტებიდან სხვა რამ არ გამომდინარეობს.23 სასამართლოც მითითებულ გამონაკლის შემთხვევებში იცავს დირექტორს და უზრუნველყოფს მის ორგანულ თანამდებობრივ ადგილს არა როგორც დირექტორის, არამედ _ როგორც იმ პირის, რომელმაც საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში უნდა მართოს საწარმო და პირადად იყოს ვალდებული საწარმოს საქმიანობის რენტაბელობაზე. ამიტომ მიჩნეულია, რომ, თუკი დირექტორი, მისი კონკრეტული ფუნქციის შესრულებისას გაიგივებულია საწარმოს მუშა-მოსამსახურესთან, მაშინ მისივე და, ზოგადად, საწარმოს ინტერესებიდან გამომდინარე, უმჯობესია, მასაც გარკვეული სოციალური გარანტია და დაცულობა ჰქონდეს, რათა უკეთესად და თამამად განახორციელოს საქმიანობა. ამიტომაც საუბრობენ იმაზე, რომ ზემოაღნიშნულ სპეციფიკურ შემთხვევებში გავრცელდეს შრომითსამართლებრივი დებულებები.

 

3. დირექტორის დანიშვნასა და მასთან ხელშეკრულების გაფორმებაზე უფლებამოსილი ორგანო/პირი

 

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონით აღნიშნული საკითხი მოწესრიგებულია, კერძოდ, განსაზღვრულია, რომ საზოგადოებაში, სადაც შეიძლება იყოს სამეთვალყურეო საბჭო (შპს, სს), დირექტორს ნიშნავს ეს უკანასკნელი (მუხ. 55.7`ვ~), ხოლო თუკი საზოგადოებას სამეთვალყურეო საბჭო არ აქვს, ასეთ შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნა პარტნიორთა კრების კომპეტენციაა (მუხ. 91.6 `ე~). იმ საზოგადოებაში, რომელშიც სახელმწიფო ფლობს ხმათა საერთო რაოდენობის 50%-ზე მეტს, დირექტორების დანიშვნა და გამოწვევა სამეთვალყურეო საბჭომ უნდა შეუთანხმოს საზოგადოების ხმების 50%-ზე მეტის მფლობელ აქციონერს. სამეთვალყურეო საბჭოსა და აქციონერებს შორის შეუთანხმებლობის შემთხვევაში დირექტორის დანიშვნისა და გამოწვევის გადაწყვეტილებას იღებს საერთო კრება (მუხ. 55.7 `ვ1~). 

საინტერესოა საკითხი, თუ ვინ აწერს ხელს დირექტორთან დადებულ სასამსახურო ხელშეკრულებას საზოგადოების მხრიდან. თუკი საზოგადოებას ჰყავს სამეთვალყურეო საბჭო, ასეთ შემთხვევაში, როგორც უკვე აღინიშნა, სწორედ იგი ნიშნავს დირექტორს და, შესაბამისად, სასამსახურო ხელშეკრულებას საზოგადოების მხრიდან ხელს მოაწერს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე ან სამეთვალყურეო საბჭოს მიერ ამისათვის უფლებამოსილი პირი. რაც შეეხება შემთხვევას, როდესაც დირექტორს ნიშნავს პარტნიორთა საერთო კრება, ამ დროს დირექტორთან დადებულ ხელშეკრულებას ხელს შეიძლება აწერდეს ყველა პარტნიორი, ან პარტნიორთა კრების თავმჯდომარე, ან პარტნიორთა კრების მიერ საამისოდ უფლებამოსილი პირი. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54-ე მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, აქციონერთა საერთო კრების მუშაობას ხელმძღვანელობს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, მისი არყოფნისას _ მოადგილე, მოადგილის არყოფნისას _ ერთ-ერთი დირექტორი, მათი არყოფნისას კი კრების თავმჯდომარეს უბრალო უმრავლესობით ირჩევს საერთო კრება. სხვა საზოგადოებებთან მიმართებით კანონით არ არის განსაზღვრული, თუ ვინ თავმჯდომარეობს პარტნიორთა კრებას, ე.ი. ასეთი შეიძლება იყოს პარტნიორთა კრების მიერ არჩეული პირი (მუხ. 91). ამდენად, დირექტორთან ხელშეკრულებას სამეთვალყურეო საბჭოს არარსებობის შემთხვევაში სააქციო საზოგადოებაში შეიძლება ხელს აწერდეს სამეთვალყურეო საბჭოს თავმჯდომარე, მისი არყოფნისას _ მოადგილე, ამ უკანასკნელის არყოფნისას _ საერთო კრების მიერ არჩეული პირი. რუსეთის კანონმდებლობის თანახმად, საზოგადოების სახელით ხელშეკრულებას სააქციო საზოგადოებაში ხელს აწერს დირექტორთა საბჭოს (სამეთვალყურეო საბჭოს) თავმჯდომარე ან დირექტორთა საბჭოსაგან უფლებამოსილი პირი (სააქციო საზოგადოებების შესახებ კანონის 69-ე მუხლის მე-3 პუნქტის მე-2 აბზაცი), ხოლო შპს-ის შემთხვევაში _ საერთო კრების თავმჯდომარე ან საერთო კრების გადაწყვეტილებით უფლებამოსილი პარტნიორი (კანონი შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებების შესახებ, მუხ.40).

 

4. სასამსახურო ხელშეკრულების რიგი პირობები

 

სასამსახურო ხელშეკრულების, როგორც კერძოსამართლებრივი ხელშეკრულების, პირობები ინდივიდუალურია იმისდა მიხედვით, თუ რომელ საზოგადოებაში როგორი შეთანხმება შედგება დირექტორთან. უფრო მეტიც, რამდენიმე დირექტორის (დირექტორატის) არსებობის შემთხვევაში ეს პირობები შეიძლება ინდივიდუალური იყოს დირექტორატის ცალკეული წევრების მიმართ. მიუხედავად ამისა, აუცილებელია, რომ ხელშეკრულება შეესაბამებოდეს კანონის ძირითად პრინციპებს და მის იმპერატიულ ნორმებს. 

დირექტორის ანაზღაურება _ ანაზღაურების საკითხი სასამსახურო ხელშეკრულების ერთ-ერთი ძირითადი საკითხია. დირექტორის ანაზღაურება მოიცავს ხელფასს და სხვა შესაძლო გასაცემლებს. ამ უკანასკნელთან მიმართებით კანონი შეიცავს მითითებას, რომ ეს შეიძლება იყოს მოგებაში მონაწილეობის უფლება, პენსიის მიცემის უფლება, სხვა მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობა, რაზეც გადაწყვეტილებას იღებს პარტნიორთა კრება (მუხ. 91.6 `ა~: შპს-ში პარტნიორთა კრება იღებს გადაწყვეტილებას ხელმძღვანელ პირთათვის მოგებასა და საერთო შემოსავალში მონაწილეობისა და პენსიის მიცემის პრინციპების განსაზღვრის შესახებ; მუხ. 55.8 `კ~: სს-ში სამეთვალყურეო საბჭო განსაზღვრავს ხელმძღვანელი პირებისათვის მოგებასა და მსგავს ურთიერთობებში მონაწილეობას, ადგენს მათი საპენსიო უზრუნველყოფის პრინციპებს და წარუდგენს საერთო კრებას დასამტკიცებლად). ამდენად, კუთვნილი გასამრჯელოს გარდა დირექტორების მიმართ შესაძლებელია დადგინდეს საზოგადოების წლიურ მოგებაში მონაწილეობის უფლება, ასევე სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტის შემდგომ მათთვის პენსიის დანიშვნის შესაძლებლობა და სხვა ფინანსური პრივილეგიები, როგორიცაა, მაგალითად, დირექტორის პრემირების სისტემა და ა.შ. ამასთან, ხელმძღვანელის ერთგულების მოვალეობა დირექტორს ავალდებულებს, ბოროტად არ გამოიყენოს თავისი გავლენა საზოგადოებაზე ამგვარი საკითხების გადაწყვეტისას. მაგალითად, ასეთ შემთხვევას შეიძლება ადგილი ჰქონდეს, როდესაც დირექტორი თავისი თანამდებობის გამოყენებით ითხოვს განსაკუთრებულ პირობებს, როგორიცაა მაღალი ანაზღაურება ან სხვა პრივილეგიები. იმავდროულად, ერთგულების მოვალეობიდან არ გამომდინარეობს დირექტორის ვალდებულება, რომ მან საზოგადოების მძიმე ფინანსური მდგომარეობის გამო უარი თქვას თავის გასამრჯელოზე ან მოითხოვოს ანაზღაურების შემცირება. ასევე, ერთგულების მოვალეობა არ უკრძალავს დირექტორს, უარი თქვას თანამდებობაზე, თუკი ფინანსური კრიზისის გამო სამეთვალყურეო საბჭო გადაწყვეტს ხელფასის შემცირებას.24

სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონი ითვალისწინებს, რომ სამეთვალყურეო საბჭო, რომელიც გამგეობის ცალკეული წევრის ანაზღაურების ზოგად ოდენობას ადგენს (ხელფასი, მოგებაში მონაწილეობა, ხარჯების ანაზღაურება, დაზღვევის ხარჯი, საკომისიო გასამრჯელო, ნებისმიერი ტიპის დამატებითი გასაცემლები), ვალდებულია, იზრუნოს იმაზე, რომ გასაცემლების საერთო ოდენობა პროპორციულად შეესაბამებოდეს გამგეობის წევრზე დაკისრებულ ვალდებულებებს და საზოგადოების მდგომარეობას. ეს წესი, შესაბამისად, გამოიყენება პენსიისა და სხვა გადასახდელების მიმართაც ($87(1)). ასევე გათვალისწინებულია, რომ, თუკი ანაზღაურების ოდენობის დადგენის შემდეგ საზოგადოების მდგომარეობა ისე არსებითად გაუარესდა, რომ არასამართლიანი იქნებოდა გამგეობის წევრებისთვის შემდგომი ანაზღაურების გაგრძელება, ასეთ შემთხვევაში სამეთვალყურეო საბჭოს შეუძლია, შეამციროს ანაზღაურების ოდენობა. ეს შემცირება არ შეეხება ხელშეკრულების სხვა დებულებების შეცვლას, მაგრამ ასეთ შემთხვევაში გამგეობის წევრს უფლება აქვს, მოშალოს ხელშეკრულება შემდგომი კალენდარული კვარტლის დამთავრებამდე, რის შესახებაც საზოგადოებას უნდა შეატყობინოს 6 კვირით ადრე ($87(1)).

შესაძლებელია, რომ დირექტორატის წევრმა მასზე დაკისრებული მოვალეობები უსასყიდლოდაც შეასრულოს. ასეთი რამ, რა თქმა უნდა, აკრძალული არ არის. ამ შემთხვევაში, ფუძნდება სპეციფიკური პერსონაფიცირებული (პიროვნული) ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობა დირექტორატის წევრსა და საზოგადოებას შორის.

დირექტორის უფლებამოსილების ვადა _ დირექტორთან ხელშეკრულება შესაძლებელია დაიდოს როგორც განსაზღვრული, ისე _ განუსაზღვრელი ვადით, თუმცა საკორპორაციო სამართალში უფრო მიღებულია ამ ხელშეკრულების განსაზღვრული ვადით დადება. საფრანგეთის 2000 წლის სავაჭრო კოდექსის თანახმად, სს-ის დირექტორის უფლებამოსილების ვადა შეადგენს 2-დან 6 წელს, თუ წესდებით ვადა არ არის განსაზღვრული, იგულისხმება, რომ ამ შემთხვევაში ვადა 4 წელია (მუხ. L. 225-62). სააქციო საზოგადოებების შესახებ გერმანიის კანონის თანახმად, გამგეობის წევრებს ნიშნავს სამეთვალყურეო საბჭო არა უმეტეს 5 წლის ვადით. დასაშვებია განმეორებითი დანიშვნაც ან უფლებამოსილების ვადის გაგრძელება, მაგრამ არა უმეტეს 5 წლით. ასეთ შემთხვევაში საჭიროა სამეთვალყურეო საბჭოს ახალი თანხმობა, რაც მიღებული უნდა იქნეს უფლებამოსილების წინა ვადის გასვლამდე არაუადრეს ერთი წლით ადრე. მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი დანიშვნის ვადა 5 წელს არ აღემატება, შეიძლება გათვალისწინებული იყოს, რომ უფლებამოსილების გასაგრძელებლად სამეთვალყურეო საბჭოს ახალი თანხმობა არ მოითხოვება, რამდენადაც უფლებამოსილების ზოგადი ვადა 5 წელია ($84 (1)). რუსეთის ფედერაციის შრომის კოდექსი ითვალისწინებს, რომ ორგანიზაციის ხელმძღვანელთან ვადიანი ხელშეკრულება იდება არა უმეტეს 5 წლით (მუხ.58; მუხ.275).

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონში უფლებამოსილების კონკრეტული ვადა განსაზღვრულია მხოლოდ კოოპერატივის დირექტორების მიმართ, კერძოდ, 66.2 მუხლის თანახმად, კოოპერატივში დირექტორებს ირჩევენ 4 სამეურნეო წლის ვადით, თუ წესდება სხვა რამეს არ ითვალისწინებს. სხვა საზოგადოებებში, გარდა კოოპერატივისა, დირექტორის უფლებამოსილების კონკრეტულ ვადას კანონი არ ადგენს და აღნიშნული საკითხი მთლიანად მხარეთა შეთანხმებით მოწესრიგებას ექვემდებარება. ამასთან დაკავშირებით საგულისხმოა, რომ გარდამავალი ეკონომიკის მქონე ქვეყნებისათვის შემუშავებული სააქციო კანონმდებლობის ძირითადი პრინციპების თანახმად, იმისათვის, რომ უზრუნველყოფილი იყოს აქციონერების კონტროლის უფლება, რეკომენდებულია, დადგინდეს დირექტორების უფლებამოსილების მოკლე ვადა, მაგალითად, ერთი წელი.25

დირექტორების კომპეტენცია _ ეს უფრო კანონისმიერი მოწესრიგების საკითხია, რომელიც დირექტორის, როგორც კორპორაციული სუბიექტის ადგილს უკავშირდება, თუმცა მან სასამსახურო ხელშეკრულებაშიც შეიძლება ჰპოვოს ასახვა დირექტორის უფლება-მოვალეობების დადგენისას, რომლებიც სწორედ კანონისმიერი კომპეტენციის ფარგლებიდან გამომდინარეობს. დირექტორის კომპეტენციაში შემავალ საკითხთა წრის განსაზღვრისას ამოსავალია შემდეგი წესი: დირექტორის კომპეტენციაში შედის ყველა საკითხი, გარდა პარტნიორთა საერთო კრებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს კომპეტენციას მიკუთვნებული საკითხებისა. როგორც წესი, დირექტორის კომპეტენციაშია საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობის განხორციელება და ამ საქმიანობის ფარგლებში გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღება. ამასთან დაკავშირებით საინტერესოა, თუ რას მოიცავს მიმდინარე ხელმძღვანელობის შინაარსი. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონი არ აკონკრეტებს, თუ რა განეკუთვნება საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობას, ანუ საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობას, რასაც კანონის რიგ მუხლებში ვხვდებით (მუხ. 91.7, 54.6`ლ~). გერმანული სავაჭრო კოდექსი ასეთ საქმიანობად მიიჩნევს ხელმძღვანელობის ისეთ მოქმედებებს, რომლებიც უკავშირდება სამეწარმეო საქმიანობის ჩვეულებრივ განხორციელებას ($116). ქართული ენის განმარტებით ლექსიკონში სიტყვა `მიმდინარე~ განმარტებულია როგორც ყოველდღიური, საყოველთაო, მორიგი, ხოლო სიტყვა `ჩვეულებრივი~ _ როგორც სხვებისგან არგამორჩეული, ისეთი, როგორიც ბევრი სხვაა.26 ამდენად, საზოგადოების მიმდინარე ანუ ჩვეულებრივი საქმიანობა შეიძლება განიმარტოს, როგორც იმ იურიდიული მოქმედებების ერთობლიობა, რომლებსაც ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილების მქონე პირი, შიდასაზოგადოებრივ და გარესაზოგადოებრივ ურთიერთობებში ასრულებს ყოველდღიური და საწარმოსათვის ჩვეული, არაგანსაკუთრებული საქმიანობის სახით. 

საზოგადოების ჩვეულებრივ საქმიანობად უნდა მივიჩნიოთ საზოგადოების მიმდინარე საქმიანობა სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელების მიზნით, ხოლო ის მოქმედებები და გარიგებები, რომლებიც თავიანთი შინაარსის, მოცულობის, მიზნის გათვალისწინებით, აგრეთვე, პასუხისმგებლობის მოსალოდნელი რისკის მაღალი ხარისხის გამო, ყოველდღიურ მიმდინარე საქმიანობას არ განეკუთვნება, შესაძლებელია, განვიხილოთ როგორც ისეთი, რომელიც სცილდება საზოგადოების ჩვეულებრივ საწარმოო საქმიანობას. მაგალითად, მიმდინარე საქმიანობა იქნება აქციონერთა საერთო კრებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს გადაწყვეტილებების აღსრულება, გარიგებების დადება ჩვეულებრივი სამეწარმეო საქმიანობის პროცესში: საზოგადოებისათვის საჭირო ნედლეულის, მასალების შეძენა, რაც აუცილებელია საზოგადოების კონკრეტული სამეურნეო საქმიანობის გასაწევად, პროდუქციის რეალიზაცია, მიმდინარე ოპერაციების განსახორციელებლად კრედიტის აღება და ა. შ.

საგულისხმოა, რომ საზოგადოების ჩვეულებრივი ანუ მიმდინარე საქმიანობა ხორციელდება მხოლოდ დირექტორის მიერ, ანუ სამეთვალყურეო საბჭოსა და პარტნიორთა საერთო კრებას არ შესწევთ უნარი, უშუალო მოქმედებებით განახორციელონ მიმდინარე საქმიანობა, რამდენადაც აღნიშნული მხოლოდ ხელმძღვანელობითი ორგანოს (დირექტორატის) უფლებამოსილების არსია.

რაც შეეხება დირექტორის კონკრეტულ უფლება-მოვალეობებს, სასურველია, ისინი სასამსახურო ხელშეკრულებაში დეტალურად გაიწეროს, მაგალითად: ინტერესთა კონფლიქტის წესების დაცვა, ინფორმაციის გაუხმაურებლობის ვალდებულება, აქციონერთა მორიგი და რიგგარეშე საერთო კრებების დროული მოწვევის ვალდებულება, საზოგადოების აქციათა რეესტრის წარმოების ვალდებულება პირადად ან დამოუკიდებელი რეგისტრატორის მეშვეობით, აქციათა ემისია, ობლიგაციებისა და აქციაში კონვერტირებადი სხვა ფასიანი ქაღალდების გამოშვების ვალდებულება საზოგადოების ინტერესების გათვალისწინებით და სხვა.

დირექტორების პასუხისმგებლობა _ ეს მეტად მნიშვნელოვანი საკითხია სასამსახურო ხელშეკრულებაში, რაც მხარეთა მიერ თანხმდება კანონით გათვალისწინებული პასუხისმგებლობის ნორმების საფუძველზე. 

კანონით განსაზღვრულ პასუხისმგებლობის კონკრეტულ ზომებს, რაც მხარეებმა ამ შემთხვევაში მხედველობაში უნდა მიიღონ, მაგალითად, განეკუთვნება ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევისას დირექტორის ვალდებულება, დათმოს ამ საზოგადოებიდან გასამრჯელოს მიღების მოთხოვნის უფლება და აანაზღაუროს ზიანი (მუხ. 9.5); კეთილსინდისიერი ხელმძღვანელობის ვალდებულებების დარღვევის შემთხვევებში გათვალისწინებულია, რომ დირექტორი საზოგადოების წინაშე წარმოშობილი ზიანისათვის პასუხს აგებს სოლიდარულად, მთელი თავისი ქონებით, პირდაპირ და უშუალოდ. ამასთან, საზოგადოებას არ აქვს უფლება, უარი განაცხადოს ასეთ დროს დირექტორისაგან რეგრესული ანაზღაურების მოთხოვნაზე, შეურიგდეს დირექტორს და აპატიოს ზიანის მიყენება, თუკი ანაზღაურება აუცილებელია საზოგადოების კრედიტორთა დასაკმაყოფილებლად (მუხ. 9.6). მნიშვნელოვანია, რომ ასეთ შემთხვევაში (თუკი ანაზღაურება საზოგადოების კრედიტორთა დასაკმაყოფილებლადაა აუცილებელი) ხელმძღვანელის პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების საფუძველი არ შეიძლება გახდეს ის გარემოება, რომ ხელმძღვანელი მოქმედებდა პარტნიორთა გადაწყვეტილებების შესასრულებლად (მუხ. 9.6). ამდენად, საზოგადოების ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანო, რომელსაც საკუთარი ნება აქვს, პასუხისმგებლობისგან სრულად არ თავისუფლდება პარტნიორთა არასწორი გადაწყვეტილებების შესრულების შემთხვევაში.

სასამსახურო ხელშეკრულებაში შეიძლება ჩაიდოს დირექტორის პასუხისმგებლობის დამატებითი პირობებიც. 

დირექტორების ერთგულების მოვალეობის დარღვევად ჩაითვლება შემთხვევა, როდესაც გამგეობის წევრი მოუწოდებს და აიძულებს სამეთვალყურეო საბჭოს, მასთან ისეთი ხელშეკრულება დადოს, რომელიც მას პასუხისმგებლობისგან გაათავისუფლებს. თვით ასეთი ხელშეკრულების არსებობაც არ ათავისუფლებს გამგეობის წევრს ზიანის ანაზღაურების მოვალეობისაგან, თუკი მისმა მართლსაწინააღმდეგო მოქმედებამ ზიანი მიაყენა საზოგადოებას.27

საზოგადოების პასუხისმგებლობა _ თანამდებობიდან დირექტორის ნებისმიერ დროის გათავისუფლების საკომპენსაციოდ, რაზეც ზემოთ ვისაუბრეთ, სასამსახურო ხელშეკრულებაში სასურველია გათვალისწინებულ იქნეს ასეთ შემთხვევაში საზოგადოების მიერ შესაბამისი კომპენსაციის გადახდის ვალდებულება, თუკი, რასაკვირველია, გათავისუფლება თავად დირექტორის ბრალეული ქმედებით არ არის განპირობებული.

 

5. განსჯადობის პრობლემა

 

პრაქტიკაში ადგილი აქვს შემთხვევებს, როდესაც დირექტორის სასამსახურო ხელშეკრულების თაობაზე წარმოშობილ დავას მხარეები არაგანსჯად სასამართლოში აწარმოებენ. ამ შემთხვევაში მხედველობაშია დარგობრივი (საგნობრივი) განსჯადობა სამოქალაქო სამართალწარმოებით საქმის განმხილველ სასამართლოსა და ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განმხილველ სასამართლოებს შორის. პრობლემა განსჯადობასთან მიმართებით, ძირითადად, არსებობს სახელმწიფოს წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი საზოგადოებების შემთხვევაში, სადაც საზოგადოების 100%-იანი წილის მფლობელი პარტნიორი _ სახელმწიფო წარმოდგენილია მისი ორგანოს _ ადმინისტრაციული ორგანოს სახით და ეს უკანასკნელი ერთპიროვნულად იღებს გადაწყვეტილებას საზოგადოების დირექტორის გათავისუფლების შესახებ, რა დროსაც ხშირად გამოიცემა ადმინისტრაციული ორგანოს ხელმძღვანელის აქტი ბრძანების სახით. განსჯადობის პრობლემა წარმოშვა იმ გარემოებამ, რომ მოსარჩელე დირექტორი რიგ შემთხვევებში ადმინისტრაციული ორგანოს აღნიშნულ ბრძანებას (მაგალითად, მინისტრის ბრძანება სახელმწიფოს 100%-იანი წილობრივი მონაწილეობით შექმნილი შპს-ის დირექტორის გათავისუფლების თაობაზე) მიიჩნევს ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტად და შესაბამისად, ამ აქტის კანონიერებაზე დავას ადმინისტრაციული სამართალწარმოების წესით საქმის განხილველ სასამართლოში აღძრავს. 

დღეისათვის აღნიშნულ საკითხზე ჩამოყალიბებულია სტაბილური სასამართლო პრაქტიკა, კერძოდ, სადავო არ არის, რომ ზემომითითებული ბრძანება არ განეკუთვნება ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ-სამართლებრივ აქტს, რამდენადაც არ შეიცავს ამ აქტის მიმართ კანონით გათვალისწინებულ ისეთ არსებით ნიშანებს, როგორიცაა აქტის გამოცემა ადმინისტრაციული კანონმდებლობის საფუძველზე და აქტის გამოცემა ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ (საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის `დ~ ქვეპუნქტი). მოცემული აქტი გამოიცემა კერძო სამართლის კანონის _ `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის საფუძველზე და მას შესაბამისი სახელმწიფო ორგანო გამოსცემს არა როგორც ადმინისტრაციული ორგანო მისი საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელების მიზნით, არამედ _ როგორც კერძო სამართლის სუბიექტი _ სამეწარმეო საზოგადოების პარტნიორი. ამდენად, აღნიშნული აქტი თავისი არსით განეკუთვნება `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად მიღებულ პარტნიორის გადაწყვეტილებას სასამსახურო ხელშეკრულების შეწყვეტის შესახებ, შესაბამისად, სახეზეა კერძოსამართლებრივი და არა საჯაროსამართლებრივი ურთიერთობა, რომელიც განხილვას ექვემდებარება სამოქალაქო სამართალწარმოების წესით.28

 

6. პარტნიორი და დირექტორი შიდასაზოგადოებრივ ურთიერთობებში

 

სასამსახურო ხელშეკრულების საკითხი უკავშირდება პარტნიორებისა და დირექტორის შიდასაზოგადოებრივი ურთიერთობების საკითხსაც. ამასთან დაკავშირებით დირექტორისა და პარტნიორების ურთიერთობების ძირითადი სპექტრი შეიძლება შემდეგნაირად განისაზღვროს: პარტნიორები ნიშნავენ დირექტორს (შპს-ში), ისინი აკონტროლებენ მას (შპს-ში), ისინი წყვეტენ, თუ რომელი საქმიანობა არ შეიძლება განახორციელოს დირექტორმა მათი თანხმობის გარეშე, ისინი აფასებენ მისი საქმიანობის ავკარგიანობას და ამტკიცებენ მის ანგარიშს, ისინი თავისუფლებენ მას (სამეთვალყურეო საბჭოს არარსებობის პირობებში) ან აძლევენ რეკომენდაციას სამეთვალყურეო საბჭოს მის გასათავისუფლებლად. თავის მხრივ, დირექტორი ანგარიშვალდებულია პარტნიორების წინაშე და ვალდებულია, მართოს საწარმო პარტნიორთათვის მაქსიმალური სარგებლიანობის მოტანის მიზნით, რომ უზრუნველყოფილი იყოს პარტნიორთათვის რაც შეიძლება მეტი დივიდენდის მიღების შესაძლებლობა საზოგადოების ინტერესების ხელყოფის გარეშე.

იმავდროულად, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ დირექტორი, როგორც იურიდიული პირის ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანო, საქმეებს უძღვება საკუთარი პასუხისმგებლობისა და სამეწარმეო გადაწყვეტილებების მიღების თავისუფლების პრინციპის საფუძველზე, იგი საქმიანობის პროცესში ავლენს საკუთარ ნებას, რაც ნიშნავს, რომ კონკრეტული მოქმედებების განხორციელებისას დირექტორი არ არის დამოკიდებული პარტნიორებზე და მისთვის დირექტივების მიცემის უფლება არავის აქვს. თუმცა აღნიშნული არ გულისხმობს, რომ მან არ უნდა გაითვალისწინოს პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებები და პარტნიორთა კრებას არ უნდა შეუთანხმოს მნიშვნელოვანი საკითხები. აქ საუბარია ცალკეულ პარტნიორთა სუბიექტურ შეხედულებებზე, სუბიექტურ დამოკიდებულებაზე, თუმცა, როგორც ზემოთ აღინიშნა, არც პარტნიორთა კრების არასწორი გადაწყვეტილებების გათვალისწინება ათავისუფლებს დირექტორს პასუხისმგებლობისგან.

მნიშვნელოვანია, რომ დირექტორი მართავს და უძღვება საწარმოს სწორედ საკუთარი პასუხისმგებლობის ფარგლებში. არავის აქვს უფლება ზემოქმედება მოახდინოს მის საქმიანობაზე, საწარმოს პარტნიორებსაც კი, თუმცა საკონცერნო საზოგადოებათა პრაქტიკა იცნობს შემთხვევებს, როდესაც ხდება დამოკიდებული საწარმოს დირექტორატისთვის (ან მისი რომელიმე წევრისთვის) უშუალო დავალებების მიცემა `ზემდგომი საზოგადოების~ (ძირითადი საწარმო, რომელზეც არის დამოკიდებული ეს საზოგადოება) მიერ. აღნიშნულს განიხილავენ, როგორც კოლიზიას სამსახურებრივი დავალების მიცემის უფლებასა და საკუთარი პასუხისმგებლობით საწარმოს მართვის ძირითად პრინციპს შორის.29 

სპეციფიკურობით ხასიათება პარტნიორებსა და დირექტორს შორის ურთიერთობა იმ შემთხვევაში, როდესაც, ერთი მხრივ, სამეწარმეო საზოგადოებაში ერთი პარტნიორია და, მეორე მხრივ, იგი იმავდროულად დირექტორიც არის. ამ შემთხვევაში დირექტორისთვის ანგარიშგასაწევია ერთადერთი პარტნიორის მითითებები, რომლებიც პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებას უთანაბრდება, გარდა არასწორი მითითებებისა, რომელთა შესრულებისათვის, როგორც უკვე აღინიშნა, დირექტორი პასუხისმგებლობისგან არ თავისუფლდება. იგივე შეიძლება ითქვას 75%-ზე მეტი ხმის უფლების აქციების მფლობელ დომინანტ აქციონერზეც, რომლის გადაწყვეტილებები, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54.11 მუხლის თანახმად, ასევე ითვლება პარტნიორთა კრების გადაწყვეტილებებად. თუკი ერთადერთი პარტნიორი იმავდროულად საწარმოს დირექტორია, ასეთ შემთხვევაში, ფაქტობრივად, არ არსებობს სასამსახურო ხელშეკრულების დადების საჭიროება და პარტნიორი თავისი, როგორც ხელმძღვანელის ფუნქციას განახორციელებს კანონისა და წესდების საფუძველზე.

 

დასკვნა

 

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ სასამსახურო ხელშეკრულების სამართლებრივი ბუნების შესახებ დოქტრინაში არ არის ერთიანი აზრი. მიუხედავად ამისა, ნათელია, რომ დირექტორი, ერთი მხრივ, გამოდის როგორც კორპორაციული სუბიექტი, რომელსაც მინიჭებული აქვს საწარმოს ხელმძღვანელობით-წარმომადგენლობითი ორგანოს კომპეტენცია. მეორე მხრივ, იგი წარმოადგენს საწარმოს თანამშრომელს და საწარმოსთან ვალდებულებითსამართლებრივი ურთიერთობების მონაწილეს. ძირითადად, სწორედ ეს უკანასკნელი ურთიერთობაა სასამსახურო ხელშეკრულების არსი.

 

 

 

მცირე აქციონერის ცნება.

მცირე აქციონერისა და დომინანტი აქციონერის

უფლებათა ურთიერთმიმართება ქართულ სააქციო სამართალში

 

I. მცირე და დომინანტი აქციონერის ცნება 

 

აქციონერი არის სააქციო საზოგადოების პარტნიორი, ამ საზოგადოების წევრი, მონაწილე, რომელიც ფლობს განსაზღვრული რაოდენობისა და კლასის აქციებს და რომელსაც საზოგადოებაში აქვს შესაბამისი უფლება-მოვალეობები. საკორპორაციო სამართლის თეორიაში კორპორაციას (სააქციო საზოგადოებას) რიგ შემთხვევაში ადარებენ `პატარა რესპუბლიკას~,1 ხოლო აქციონერებს _ კორპორაციის `მოქალაქეებს~,2 რომლებსაც ამ `რესპუბლიკაში~ მოპოვებული აქვთ განსაზღვრული უფლებრივი მდგომარეობა. ამ მდგომარეობის მიხედვით აქციონერები შეიძლება პირობითად დავყოთ მცირე და დომინანტ (მსხვილ) აქციონერებად.3 თანამედროვე ქართულ სააქციო სამართალში თვალსაჩინოა აღნიშნული დაყოფა და მცირე და დომინანტი აქციონერების უფლებრივი განსხვავება, უფლებრივი კონტრასტი.

მაინც, ვინ შეიძლება მივიჩნიოთ მცირე და დომინანტ აქციონერად?

დომინანტი პარტნიორისა და დომინანტი აქციონერის ცნებები `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში განსაზღვრულია. კერძოდ, კანონის თანახმად, დომინანტად ითვლება პარტნიორი ან ერთად მოქმედ პარტნიორთა ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს პარტნიორთა კრების კენჭისყრის შედეგზე (მე-3 მუხლის მე-8 პუნქტის მე-2 წინადადება). ანალოგიურად, ამავე კანონის თანახმად, დომინანტად ითვლება აქციონერი ან ერთად მოქმედ აქციონერთა ჯგუფი, რომელსაც აქვს პრაქტიკული შესაძლებლობა, გადამწყვეტი ზეგავლენა მოახდინოს სააქციო საზოგადოების საერთო კრების კენჭისყრის შედეგზე (53.4 მუხლი). 

 ამდენად, კანონის თანახმად, დომინანტის სტატუსის მოპოვებისათვის აქციონერი უნდა აკმაყოფილებდეს შემდეგ მოთხოვნებს: ა. იგი უნდა მოქმედებდეს დამოუკიდებლად ან ჯგუფურად (სხვა აქციონერთან (აქციონერებთან) ერთად); ბ. მას უნდა გააჩნდეს შესაძლებლობა, გადაწყვიტოს საზოგადოების მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებათა ბედი. სწორედ ეს უკანასკნელი, ანუ აქციონერთა საერთო კრების მიერ მისაღებ გადაწყვეტილებებზე გადამწყვეტი გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა წარმოადგენს დომინანტი აქციონერის სტატუსის განმსაზღვრელ ძირითად პირობას.4 ამასთან, აქ საუბარია არა უბრალოდ ზეგავლენაზე, არამედ _ გადამწყვეტ ზეგავლენაზე, რაც პირდაპირ განაპირობებს ამა თუ იმ კონკრეტული შედეგის დადგომას.

განსხვავებით დომინანტი აქციონერისაგან, მცირე აქციონერის ცნებას კანონი არ იძლევა. დომინანტი აქციონერის ცნების მაკვალიფიცირებელი ნიშნის _ საზოგადოების გადაწყვეტილებებზე გადამწყვეტი ზეგავლენის მოხდენის გათვალისწინებით შესაძლებელია დავასკვნათ, რომ სწორედ აღნიშნული ნიშანი უნდა დაედოს საფუძვლად მცირე აქციონერის განსაზღვრებასაც, კერძოდ, ასეთად შეიძლება მიჩნეულ იქნეს აქციონერი, რომელსაც დამოუკიდებლად არ აქვს შესაძლებლობა, გადაწყვიტოს აქციონერთა საერთო კრების კენჭისყრის ბედი. მცირე აქციონერის განმარტება ლიტერატურაში გვხვდება შემდეგნაირადაც: ინვესტორი, რომელიც კორპორაციის კაპიტალში ფლობს მცირე, არასაკონტროლო პროცენტს.5 არის ასეთი განმარტებაც: აქციონერი, რომელიც ფლობს ხმის უფლებას, მაგრამ მოკლებულია სააქციო საზოგადოების მართვაზე რაიმე ზემოქმედების მოხდენის შესაძლებლობას.6 ამ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ მცირე აქციონერი დამოუკიდებლად ვერ ახდენს გავლენას კენჭისყრის შედეგზე, თორემ სხვა აქციონერის ხმებთან ერთობლიობაში შეიძლება მისი ხმაც გადამწყვეტი აღმოჩნდეს. ასე, მაგალითად, თუკი აქციონერთა საერთო კრების განხილვის საგანი იქნება წესდებაში ცვლილების შეტანის საკითხი და მას ხმათა 49%-ის მფლობელ აქციონერთან ერთად მხარს დაუჭერს 2%-ის მფლობელი აქციონერიც, რის შედეგადაც გადაწყვეტილება მიიღება 51%-ის უმრავლესობით, ვერ ვიტყვით, რომ აღნიშნული 2%-ის მფლობელ აქციონერს არ შეეძლო კრების გადაწყვეტილებაზე გავლენის მოხდენა, რამდენადაც ამ შემთხვევაში მისი 2% სწორედაც რომ გადამწყვეტი აღმოჩნდა, თუმცა ეს გარემოება მას დამოუკიდებლად არ აქცევს დომინანტ აქციონერად.

კანონის თანახმად, სს-ში აქციონერთა საერთო კრების მიერ სხვადასხვა გადაწყვეტილების მისაღებად ხმათა სხვადასხვა რაოდენობაა საჭირო, რის გამოც ერთ შემთხვევაში აქციონერს შეიძლება ჰქონდეს შესაძლებლობა, გავლენა მოახდინოს კენჭისყრის შედეგზე, მეორე შემთხვევაში _ ვერა. მაგალითად, `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის 54.6 მუხლის თანახმად, წესდებაში ცვლილების შესატანად საჭიროა ხმათა 50%-ზე მეტი აქცია, ხოლო სს-ის რეორგანიზაციის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად _ 75%-ზე მეტი. ამდენად, ხმათა 51%-ის მფლობელი აქციონერი ერთ შემთხვევაში დომინანტურ მდგომარეობაშია, მეორე შემთხვევაში კი კენჭისყრის შედეგზე გადამწყვეტი ზეგავლენის პირობას ვერ აკმაყოფილებს. მიუხედავად ამისა, ხმის უფლების მქონე 50%-ზე მეტი აქციების მფლობელი არის პოტენციურად დომინანტი აქციონერი, რამდენადაც იგი ფლობს საკონტროლო პაკეტს. ამასთან, აქციონერს, რომელიც აკონტროლებს საზოგადოების ხმათა საერთო რაოდენობის 1/2-ზე მეტს, პრაქტიკულად, აქვს იმის შესაძლებლობაც, რომ სავალდებულო სატენდერო შეთავაზების გზით გაზარდოს მის ხელთ არსებული აქციები იმ ოდენობამდე, რაც საზოგადოებაზე კონტროლის მეტ შესაძლებლობას მისცემს (მუხ.532).7 

განვიხილოთ, თავის მხრივ, რაზეა დამოკიდებული საზოგადოების გადაწყვეტილებებზე ზეგავლენის მოხდენის შესაძლებლობის მექანიზმის ქონა და ამდენად, მცირე თუ დომინანტი აქციონერის სტატუსის მოპოვება.

სააქციო საზოგადოება, ისევე როგორც ნებისმიერი სამეწარმეო საზოგადოება, საწარმოს მართვასთან, საქმიანობასთან დაკავშირებულ უმნიშვნელოვანეს გადაწყვეტილებებს იღებს აქციონერთა საერთო კრებაზე. აქციონერთა საერთო კრება წარმოადგენს საზოგადოების ბედის განმკარგავი უზენაესი ნების _ აქციონერთა ნების გამომხატველ ორგანოს. სწორედ ამ ნების მეშვეობით ფუძნდება საზოგადოება და მასზევეა დამოკიდებული საწარმოს შემდგომი საქმიანობის უმნიშვნელოვანესი საკითხების გადაწყვეტაც. მმართველობის ამ რგოლს აქვს კორპორაციული ძალაუფლება, გადაწყვიტოს საზოგადოების უმნიშვნელოვანესი საკითხები და განსაზღვროს სხვა მმართველობითი ორგანოების _ დირექტორატისა და სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობის პოლიტიკაც. აქციონერები საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებებს იღებენ კენჭისყრის შედეგად, რა დროსაც მხედველობაში მიიღება მათი ხმები. კერძოდ, საერთო კრებაზე დღის წესრიგის საკითხების კენჭისყრაში მონაწილეობენ მხოლოდ ხმის უფლების მქონე აქციები, ანუ ხმის უფლების არმქონე აქციის, მაგალითად, პრივილეგირებული აქციის მფლობელი მონაწილეობას ვერ მიიღებს კენჭისყრაში და საზოგადოების მართვის საკითხების გადაწყვეტაში. თუმცა იგი, როგორც საზოგადოების ერთ-ერთი პარტნიორი, ჩვეულებრივ, უფლებამოსილია, დაესწროს აქციონერთა საერთო კრებას, გამოთქვას თავისი აზრი დღის წესრიგის საკითხებზე და დააფიქსიროს თავისი პოზიცია.

ამდენად, აქციონერთა საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღება დამოკიდებულია ამ გადაწყვეტილების მისაღებად საჭირო რაოდენობის ხმების ქონაზე. საყურადღებოა, რომ ამ შემთხვევაში საქციო საზოგადოებაში მოქმედებს პრინციპი: ერთი აქცია იძლევა ერთი ხმის უფლებას. აქციონერი, რომელიც გადაწყვეტილების მისაღებად საჭირო ხმებს ფლობს, წარმოადგენს სწორედ დომინანტ აქციონერს, ხოლო აქციონერი, რომელიც თავისი ხმების გათვალისწინებით დამოუკიდებლად ვერანაირ გავლენას ვერ ახდენს კენჭისყრის შედეგზე _ მცირე აქციონერს. 

`მეწარმეთა შესახებ~ კანონის ნორმათა ანალიზი გვიჩვენებს, რომ სააქციო საზოგადოებაში უფლებრივი მდგომარეობის თვალსაზრისით ყველაზე ნაკლები სამართლებრივი დაცვით სარგებლობენ ხმათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელი მცირე აქციონერები, რასაც ქვემოთ შევეხებით.

მართალია, მცირე აქციონერებს აქვთ ხმის უფლება, მაგრამ, რეალურად, ისინი მოკლებული არიან საზოგადოების მმართველობაზე რაიმე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობას. საზოგადოების კაპიტალში სუსტი ფინანსური მონაწილეობაა სწორედ ის ძირითადი მიზეზი, რაც გამორიცხავს საზოგადოების მართვაში აქტიურ მონაწილეობას. შეიძლება ითქვას, რომ ამ შემთხვევაში საკუთრებისა და ძალაუფლების საკითხები ერთმანეთთან პირდაპირპროპორციულ დამოკიდებულებაშია. სწორედ საზოგადოების მართვაში რეალური მონაწილეობის შეუძლებლობა წარმოადგენს კორპორაციის საკითხების გადაწყვეტაში მცირე აქციონერების პასიურობის მიზეზსაც. ფრანგი იურისტის _ ჟ. პელიუსოს მოსაზრებით, მცირე აქციონერთა პასიურობას ანუ აბსენტეიზმს მატერიალური და ფსიქოლოგიური მიზეზები აქვს. პირველს განეკუთვნება აქციონერთა საერთო კრებების შესახებ აქციონერთა ინფორმირების არადამაკმაყოფილებელი სისტემა, საერთო კრების გამართვის ადგილის აქციონერთა საცხოვრებელი ადგილისაგან გეოგრაფიული სიშორე, აქციონერის მიერ ამ კრებაზე წასვლის დროისა და სახსრების უქონლობა. რაც შეეხება პასიურობის ფსიქოლოგიურ მიზეზებს, აღნიშნული ავტორი ასეთად მიიჩნევს მცირე აქციონერის `მორჩილების~, `არასრულფასოვნების~, `იზოლაციის~ განცდას, რაც, თავის მხრივ, მომდინარეობს საზოგადოების ძირითად კაპიტალში სუსტი ფინანსური მონაწილეობიდან. ამიტომ არის, რომ, ჩვეულებრივ, მრავალი აქციონერისგან შემდგარი საზოგადოების საერთო კრებაზე მონაწილეობს მხოლოდ აქციონერთა მცირე რაოდენობა.8

 

II. მცირე აქციონერისა და დომინანტი აქციონერის 

უფლებათა ურთიერთმიმართება

 

საკორპორაციო სამართალი აქციონერის მდგომარეობას იცავს სამი ძირითადი მექანიზმით: ხმის უფლება; აქციის გასხვისების უფლება; სარჩელის უფლება.9 მცირე და დომინანტი აქციონერის უფლებათა ურთიერთმიმართებაც, ძირითადად, სწორედ ამ უფლებებთან დაკავშირებით არის თვალსაჩინო, თუმცა არანაკლებ მნიშვნელოვანია ქონებრივი უფლებებიც. 

 

1. უფლებათა ურთიერთმიმართება ხმის უფლებასთან დაკავშირებით 

ხმის უფლებას10 მრავალი ფუნქცია აქვს. თეორიაში არის მოსაზრება, რომ იგი არის თვითდახმარების საშუალება დომინანტი აქციონერისთვის, აირჩიოს თავისი წარმომადგენელი კორპორაციის მმართველ წრეებში. გარდა ამისა, ხმის უფლება აქციონერს აძლევს ძალაუფლებას, სათანადო რეაგირება მოახდინოს შეცვლილ გარემოებებზე და დაიცვას თავისი მდგომარეობა. ასევე, დომინანტ აქციონერს ხმის უფლება ხელს უწყობს, რომ თავი დაიცვას მცირე აქციონერისგან, ამ უკანასკნელის მიერ გამომძალველობითი მოქმედების დროს დათმობებზე წაყვანის შემთხვევაში. ხმის უფლება დაკავშირებულია სარჩელის უფლებასთანაც, კერძოდ, ის საკითხები, რომლებიც აქციონერების მიერ თავიანთი ხმის უფლების გამოყენებით წყდება და არა დირექტორების მიერ ერთპიროვნულად, ნაკლები ალბათობაა, რომ სადავო გახდეს. პრაქტიკაში ხმის უფლება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კორპორაციის მმართველობის უფლების მოპოვებისა და კონტროლის უფლებებთან მიმართებით. რამდენადაც აქციის გასხვისება იმავდროულად ნიშნავს მასში განსხეულებული ხმის უფლების გადაცემასაც, მსხვილი სააქციო პაკეტის მყიდველები, იმავდროულად, აქციასთან ერთად კორპორაციის მმართველი თანამდებობის პირების შეცვლის უფლებასაც იძენენ საერთო კრებასა და სამეთვალყურეო საბჭოზე გავლენის მოხდენის მეშვეობით. 

აქციონერი კუთვნილი ხმის უფლების რეალიზაციას ახდენს აქციონერთა საერთო კრებაზე კენჭისყრის გზით.

საყურადღებოა `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის თანახმად აქციონერთა საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღების წესი. კანონის 54-ე მუხლის მე-6 და მე-7 პუნქტების თანახმად, რომლებიც აქციონერთა საერთო კრების კომპეტენციასა და გადაწყვეტილებათა მიღების წესს განსაზღვრავს, ამ გადაწყვეტილებათა მისაღებად საჭირო ხმების ოდენობის მიხედვით გამიჯნულია შემდეგ გადაწყვეტილებები:

ა. გადაწყვეტილებები, რომელთა მისაღებად საჭიროა ხმათა 75%-ზე მეტი. ასეთს განეკუთვნება: სს-ის წესდებაში ცვლილების შეტანა; სს-ის რეორგანიზაცია ან ლიკვიდაცია; სააქციო კაპიტალის გაზრდის შემთხვევაში აქციონერის უპირატესი შესყიდვის უფლების გაუქმება;

ბ. გადაწყვეტილებები, რომელთა მისაღებად საჭიროა ხმათა 50%-ზე მეტი: წმინდა მოგების გამოყენების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება; სამეთვალყურეო საბჭოს შექმნის გადაწყვეტილების მიღება; სამეთვალყურეო საბჭოს წევრების არჩევა, გამოწვევა, მათი უფლებამოსილების ვადის განსაზღვრა; დირექტორისა და სამეთვალყურეო საბჭოს ანგარიშის დამტკიცება; სამეთვალყურეო საბჭოს წევრთა შრომის ანაზღაურების საკითხის გადაწყვეტა; აუდიტორის არჩევა; სამეთვალყურეო საბჭოსა და დირექტორების წინააღმდეგ სასამართლო პროცესში მონაწილეობის შესახებ გადაწყვეტილების მიღება, ამ პროცესისათვის წარმომადგენლის დანიშვნა; საზოგადოების აქტივების ღირებულების 1/2-ზე მეტის ოდენობით ქონების შეძენა, გასხვისება, დატვირთვა.

ზემოაღნიშნული მოწესრიგება არ არის იმპერატიული. კანონი შესაძლებლობას იძლევა, რომ გადაწყვეტილებების მისაღებად საჭირო ხმები წესდებით სხვაგვარადაც გადანაწილდეს.

კანონით ასევე გამოიყოფა გადაწყვეტილებები, რომელთათვის საჭიროა ასევე ზუსტად განსაზღვრული ოდენობის ხმების ქონა. მაგალითად, 95%-ზე მეტი ხმის მოპოვების შემთხვევაში აქციონერს უფლება აქვს, დანარჩენ აქციონერებს მოსთხოვოს აქციათა სავალდებულო მიყიდვა (მუხ. 534), 50%-ზე მეტი ხმის უფლების შეძენის შემთხვევაში აქციონერს წარმოეშობა სავალდებულო სატენდერო შეთავაზების ვალდებულება (მუხ. 532). თუკი მხოლოდ ერთი აქციონერი ფლობს ხმების 75%-ზე მეტს, მას შეუძლია, საერთო კრების მოუწვევლად მიიღოს გადაწყვეტილება კრების კომპეტენციაში შემავალ საკითხზე. ეს გადაწყვეტილება კრების ოქმის ტოლფასია და ითვლება კრების გადაწყვეტილებად. ამ შემთხვევაში დანარჩენ აქციონერებს მხოლოდ ეგზავნებათ შეტყობინება მიღებული გადაწყვეტილების შესახებ (მუხ. 54.11). 

აქციონერები ასევე განსხვავდებიან კრების მოწვევის კომპეტენციის ქონის თვალსაზრისით.

ნებისმიერი კლასის აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ უფლება, მოიწვიონ აქციონერთა რიგგარეშე საერთო კრება ან მოითხოვონ დირექტორატის ან სამეთვალყურეო საბჭოსგან მისი მოწვევა, რაც ამ უკანასკნელთათვის სავალდებულო იქნება. აღნიშნულ აქციონერებს შეუძლიათ მხოლოდ წინადადებით მიმართონ დირექტორატს ან სამეთვალყურეო საბჭოს რიგგარეშე საერთო კრების მოწვევის თხოვნით, მოწვევის აუცილებლობის შესახებ შესაბამისი დასაბუთებით, რაც არ არის სავალდებულო ამ უკანასკნელთათვის. აქციონერთა რიგგარეშე საერთო კრების ჩატარების სავალდებულო ინიცირებისა და უშუალო მოწვევის უფლება მხოლოდ იმ აქციონერებს აქვთ, რომლებიც 5%-სა და მეტს ფლობენ (მუხ. 53.34).

მნიშვნელოვანია აქციონერთა საერთო კრების მუშაობაში მონაწილეობის უფლებაც. ამ შემთხვევაში აქციონერებს თანაბარი უფლებები აქვთ. მცირე აქციონერს, დომინანტი აქციონერის თანაბრად, აქვს უფლება, მონაწილეობა მიიღოს საერთო კრების დღის წესრიგის საკითხების განხილვაში, გამოთქვას თავისი მოსაზრება ამ საკითხების ირგვლივ, დასვას კითხვები, მოითხოვოს ახსნა-განმარტება ამა თუ იმ საკითხზე და ა.შ. რასაკვირველია, აღნიშნული არ შეეხება საერთო კრებაზე გადაწყვეტილებების მიღების წესს, მცირე აქციონერებს არ აქვთ გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღებისთვის საკმარისი ხმები, რაზედაც ზემოთ აღინიშნა. კანონის 53.31 მუხლის თანახმად, აქციონერს უფლება აქვს, საერთო კრებაზე დღის წესრიგის თითოეული პუნქტის გამო მოსთხოვოს განმარტებები დირექტორებსა და სამეთვალყურეო საბჭოს და გამოთქვას თავისი აზრი, თუ მოთხოვნა წერილობით იქნება წარდგენილი საერთო კრებამდე 10 დღით ადრე, მაშინ იგი უნდა შესრულდეს ან განხილულ იქნეს დღის წესრიგის ერთ-ერთ საკითხად. ინფორმაციის გაცემაზე უარის თქმა შეიძლება მხოლოდ საწარმოს არსებითი ინტერესების საფუძველზე, რაც წერილობით უნდა იქნეს დასაბუთებული.

აქციონერთა უფლებრივი მდგომარეობის განსხვავება ვლინდება საერთო კრების მოწვევის პროცედურაშიც. ამ შემთხვევაში, ერთი მხრივ, განსხვავდება 1%-ზე ნაკლები ხმის უფლების მქონე აქციების მფლობელი აქციონერების მოწვევის წესი და, მეორე მხრივ, სხვა დანარჩენი აქციონერების მოწვევის წესი. 

პირველ შემთხვევაში ხმის უფლების მქონე აქციათა 1%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს პერსონალურად არ ეგზავნებათ მოსაწვევი საერთო კრებაზე დაზღვეული წერილით (მუხ. 54.2, მე-2 აბზაცი). საერთო კრების შესახებ მათი ინფორმირება მოცემულ შემთხვევაში ხდება კრების მოწვევის შესახებ შეტყობინების საერთო-სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ბეჭდვით ორგანოში გამოქვეყნების მეშვეობით (მუხ. 54.2, პირველი აბზაცი). ამდენად, ამ აქციონერებს არ შეუძლიათ, საერთო კრების შესახებ მათთვის პერსონალური შეტყობინების გაუგზავნელობა მიიჩნიონ კრების უხეში პროცედურული დარღვევებით ჩატარებად და კრების ოქმის გასაჩივრების შემთხვევაში დაეყრდნონ ხანდაზმულობის ერთწლიან ვადას (მუხ. 15.2). ანგარიშვალდებული საწარმოს შემთხვევაში საქართველოს საფინანსო ზედამხედველობის სააგენტო განსაზღვრავს, თუ 1%-ზე ნაკლები როგორი წილის მფლობელს უნდა გაეგზავნოს მოსაწვევი ფოსტით. რაც შეეხება 1% და მეტი ხმების მფლობელებს, მათთვის პერსონალური მოწვევის გაგზავნა კრების დღის წესრიგის მითითებით აუცილებელია. ამ წესის დაუცველობა წარმოადგენს არსებით პროცედურულ დარღვევას და საზოგადოება ვერ დაეყრდნობა მხოლოდ ბეჭდვით ორგანოში გამოქვეყნებას, რომელიც ამ შემთხვევაში აქციონერის ინფორმირებისათვის არ არის საკმარისი.

საერთო კრებაზე კენჭისყრის შემთხვევაში როგორც მცირე, ისე დომინანტ აქციონერს აქვს ხმის უფლების საკუთარი ინტერესებისათვის გამოყენების უფლება. გამონაკლისია შემთხვევები, როცა მოსალოდნელი გადაწყვეტილება ეხება აქციონერთან გარიგების დადებას ან აქციონერის ანგარიშის დამტკიცებას. ამ უკანასკნელ შემთხვევას მაშინ აქვს ადგილი, როდესაც აქციონერი, იმავდროულად, დირექტორი ან სამეთვალყურეო საბჭოს წევრია და საერთო კრება იხილავს მისი ანგარიშის დამტკიცების საკითხს. 

იქიდან გამომდინარე, რომ, რეალურად, მცირე აქციონერს, ხმის უფლების მიუხედავად, არ აქვს სს-ის მართვაზე გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა, საერთო კრების კენჭისყრის შედეგზე დომინანტი აქციონერის წინააღმდეგ ვერაფერს გახდება, მეცნიერულ ლიტერატურაში საუბარია მათ მიერ ფორმალური ხმის უფლების ქონაზე.12

2008 წლის 14 მარტს `მეწარმეთა შესახებ~ კანონში განხორციელებული ცვლილებებით აქციონერთა საერთო კრების როლი შესუსტდა იქიდან გამომდინარე, რომ წესდების საფუძველზე დაიშვა საერთო კრების უფლებამოსილებების გადანაწილების შესაძლებლობა დირექტორატსა და სამეთვალყურეო საბჭოზე. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ მცირე აქციონერის ხმის უფლებამ კიდევ უფრო ფორმალური დატვირთვა შეიძინა. 

ხმის უფლება, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს საზოგადოებაში ინფორმაციის მიღებისა და საზოგადოების კონტროლის უფლებაზე, რასაც ქვემოთ განვიხილავთ.

 

 2. ინფორმაციის მიღებასა და საზოგადოების კონტროლთან დაკავშირებულ უფლებათა ურთიერთმიმართება

ინფორმაციის მიღებისა და საზოგადოების კონტროლის უფლებაში თვალსაჩინოა განსხვავება აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ მცირე აქციონერებსა და დანარჩენ აქციონერებს შორის, ე.ი. ამ შემთხვევაში ხმის უფლების მქონე აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს გააჩნიათ საზოგადოებაში ინფორმაციის მიღების, საზოგადოების კონტროლისა და შემოწმების შეზღუდული შესაძლებლობა. 

ზემოაღნიშნული შეზღუდვა გამოიხატება იმაში, რომ ხმის უფლების მქონე აქციათა 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ უფლება, საზოგადოების მმართველობის ორგანოებს მოსთხოვონ საზოგადოების სახელით დადებული გარიგების ასლები ან/და ინფორმაცია დასადები გარიგებების შესახებ (მუხ.53.35). ასეთი ინფორმაციის გაცემა მთლიანად მმართველი ორგანოების კეთილ ნებაზეა დამოკიდებული. კორპორაციული მართვის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი _ გამჭვირვალობის პრინციპიდან გამომდინარე, სს-მ, თუკი მას პრეტენზია აქვს სოლიდურ საზოგადოებად ყოფნაზე, ეს ინფორმაცია უნდა გასცეს, თუმცა მას შეუძლია, უარი თქვას ინფორმაციის გაცემაზე, თუკი ეს ეწინააღმდეგება საზოგადოების არსებით ინტერესებს. ამ ინფორმაციის გაცემა აღმოფხვრის შიდასაზოგადოებრივ დაპირისპირებას საზოგადოების ხელმძღვანელობასა და მცირე აქციონერს შორის, ხელს შეუშლის მცირე აქციონერის მიერ სარჩელის აღძვრისა და შემდგომი დავების პროვოცირებას. სამეწარმეო საზოგადოებას არ უნდა სჭირდებოდეს მის მიერ დასადები გარიგებების დამალვა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საკითხი ეხება კონფიდენციალურ გარიგებებს და აქციონერისთვის მათი გამჟღავნება ზიანის მომტანი იქნება საზოგადოებისთვის. 

აქციების 5%-ზე ნაკლების მფლობელ აქციონერებს შეზღუდული უფლებამოსილება აქვთ საზოგადოების კონტროლისა და შემოწმების საკითხშიც, კერძოდ, მათ არ აქვთ უფლება, მოითხოვონ სამეურნეო მოქმედებების ან მთლიანად წლიური ბალანსის სპეციალური შემოწმება, თუ მიაჩნიათ, რომ ადგილი აქვს დარღვევებს (მუხ.53.32). აღნიშნულ შემოწმებაზე უფლების მიცემაც, ისევე როგორც ზემოთ მითითებულ შემთხვევაში, საზოგადოების მმართველი ორგანოების კეთილ ნებასა და საზოგადოების გამჭვირვალობის ხარისხზეა დამოკიდებული. საგულისხმოა, რომ ამ შემთხვევაში კანონი არ მიუთითებს ხმის უფლების მქონე აქციებზე, ე.ი. ხმის უფლების არმქონე 5% და მეტის მფლობელ აქციონერებსაც აქვთ ამ უფლების გამოყენების შესაძლებლობა.

რაც შეეხება წლიური ანგარიშის ასლის მიღებას, ბალანსის გაცნობა-მიღებას, ამის თაობაზე, კანონის თანახმად, შეზღუდვა არ არის, რამდენადაც დირექტორის წლიურ ანგარიშს, რომელშიც ბალანსის მონაცემებიც აისახება, ამტკიცებს საერთო კრება და პარტნიორი მონაწილეობს აღნიშნული ანგარიშის განხილვაში. თანაც, ნებისმიერ აქციონერს უფლება აქვს, შეამოწმოს დირექტორის წლიური ანგარიში, რომელიც აქციონერთა საერთო კრებისთვისაა მომზადებული, ამ მიზნით კი აქციონერს, შესაბამისად, შეუძლია მოითხოვოს იმ საბუღალტრო დოკუმენტაციის ნახვა, რომელიც წლიური ანგარიშის შემოწმებისთვისაა საჭირო. რაც შეეხება საზოგადოების სხვა დანარჩენი კორესპონდენციის მიღებას, ამაზე ვრცელდება კანონის 3.10 მუხლი და მისი გაცემა არ არის შეზღუდული. 

 

3. აქციის განკარგვასთან დაკავშირებულ უფლებათა ურთიერთმიმართება

ნებისმიერ აქციონერს, ბუნებრივია, შეუძლია, თავისუფლად განკარგოს კუთვნილი აქციები, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც რომელიმე კლასის აქციის გადაცემა წესდებით საზოგადოების თანხმობას საჭიროებს (მუხ. 52.2), თუმცა არის გამონაკლისი რეგულირებაც აქციათა სავალდებულო მიყიდვის წესების სახით. ამ ნორმების თანახმად, 5%-ზე ნაკლები აქციების მფლობელ აქციონერებს არ აქვთ სამართლებრივი შესაძლებლობა, 95%-ზე მეტის მფლობელი აქციონერის მიერ აქციათა სავალდებულო მიყიდვის შესაძლებლობის გამოყენების შემთხვევაში შეაჩერონ მათთვის აქციების ჩამორთმევა. მათ შეუძლიათ მხოლოდ იდავონ აქციათა სავალდებულო მიყიდვის პროცედურის დაცვასა და აქციათა გამოსყიდვის სამართლიანი ფასის დადგენაზე (მუხ. 534).

აქციების გაყიდვის შესაძლებლობა აქციონერებს აქვთ იმ შემთხვევაშიც, როდესაც აუცილებელ სატენდერო შეთავაზებას აქვს ადგილი ხმათა 50%-ზე მეტის მფლობელი აქციონერის მხრიდან, თუმცა ამ შემთხვევაში, განსხვავებით აქციათა სავალდებულო მიყიდვისგან, შეთავაზებული წინადადების საფუძველზე კუთვნილი აქციის გაყიდვა აქციონერის უფლებაა და არა ვალდებულება (მუხ. 532). 

აქციონერს ასევე შეუძლია, გამოიყენოს საზოგადოების მიერ აქციათა გამოსყიდვის შესაძლებლობა იმ შემთხვევებში, თუ მან საერთო კრებაზე მხარი არ დაუჭირა გადაწყვეტილებას, რომელიც არსებითად ლახავს აქციონერის უფლებებს ან ეხება საწარმოს რეორგანიზაციას (მუხ. 531). აღნიშნული ნორმა, შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება მცირე აქციონერზე და მის უფლებებს იცავს, რათა, საზოგადოებაში ფორმალურ მონაწილეობასთან ერთად, მისი უფლებები, დამატებით, იმდენად არსებითად არ შეილახოს, რომ მისთვის საზოგადოებაში ყოფნამ აზრი სრულიად დაკარგოს. აღნიშნული ნორმის სუბიექტი ვერ იქნება დომინანტი აქციონერი, რამდენადაც მას ისედაც აქვს სამართლებრივი შესაძლებლობა, გავლენა მოახდინოს კრების კენჭისყრის შედეგზე და არ მიიღოს მისთვის არასასურველი გადაწყვეტილება, რაც მის უფლებებს არსებითად შელახავს.

ნებისმიერ აქციონერს ასევე აქვს აქციათა უპირატესი შესყიდვის უფლება სააქციო კაპიტალის გაზრდის შემთხვევაში, რათა ამ დროს უზრუნველყოფილი იყოს საზოგადოების კაპიტალში აქციონერის წილის ოდენობის სტაბილურობა, თუმცა აქციონერთა საერთო კრებას შეუძლია ამ უფლების გაუქმება ხმების 75%-ზე მეტი უმრავლესობის თანხმობის შემთხვევაში, რაც გამოიწვევს აქციონერის კუთვნილი წილის შემცირებას (მუხ. 54.6`გ~).

 

4. მოგებაში მონაწილეობის უფლებათა ურთიერთმიმართება

ასევე მნიშვნელოვანია წმინდა მოგების განაწილებაში მონაწილეობისა და დივიდენდის მიღების უფლება, რაც ყველა აქციონერს აქვს. დივიდენდი (ლათ.Dივიდენდუმ _ გასაყოფი) _ ეს არის წმინდა მოგების ნაწილი, რაც თითოეულ აქციონერზე განაწილებას ექვემდებრება მათ მიერ დაბანდებული კაპიტალის შესაბამისად. წმინდა მოგებას, თავის მხრივ, განეკუთვნება საწარმოს შემოსავლის ის ნაწილი, რაც რჩება ხარჯების გამოკლების შემდეგ. წმინდა მოგება განისაზღვრება ბალანსის საფუძველზე. `მეწარმეთა შესახებ~ კანონის მე-8 მუხლის თანახმად, დივიდენდის განაწილება სს-ში შესაძლებელია წლიურად ან შუალედურად. წმინდა მოგების არსებობა, თავისთავად, არ ნიშნავს იმას, რომ იგი აუცილებლად განაწილდება პარტნიორებს შორის დივიდენდის სახით. აქციონერთა საერთო კრებაზე, საამისოდ დასაბუთებული წინადადების წარდგენის შემთხვევაში, საზოგადოების ინტერესებიდან გამომდინარე, შესაძლებელია მიღებულ იქნეს გადაწყვეტილება გასანაწილებელი წმინდა მოგების საზოგადოებისათვის უკან დაბრუნებისა და მისი ინტერესებისთვის მოხმარების შესახებ (რეინვესტირება). აღნიშნული შეიძლება შეეხოს როგორც წმინდა მოგების მთლიან ოდენობას, ისე _ მის მხოლოდ ნაწილს, ხოლო დარჩენილი ნაწილი განაწილდეს აქციონერებს შორის. მაგალითად, თუკი საზოგადოებას სჭირდება კრედიტის აღება საწარმოს ოფისის გასაახლებლად და აღნიშნული სესხის % მძიმედ დააწვება საზოგადოების ფინანსურ მდგომარეობას, შესაძლებელია, მიღებულ იქნეს გადაწყვეტილება, რომ სესხის აღების ნაცვლად თანხის მოსაზიდად საზოგადოებამ გამოიყენოს წლიური წმინდა მოგება მთლიანად ან ნაწილობრივ და არ გაანაწილოს პარტნიორებზე. რასაკვირველია, აღნიშნული გულისხმობს, რომ წმინდა მოგების ამ სახით გამოყენება საზოგადოების ინტერესებსა და მის გაძლიერებას წაადგება და საზოგადოების ფინანსური მდგომარეობა გაუმჯობესდება, რაც მომავალ წლებში უფრო მაღალი დივიდენდის გაცემის პერსპექტივას შექმნის. ამასთან, როგორც წესი, ასეთ შემთხვევას უნდა ჰქონდეს გამონაკლისი ხასიათი, რამდენადაც სს-ის სამართლებრივი ბუნება და დანიშნულება სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ წმინდა მოგების შემთხვევაში უზრუნველყოფილი იყოს დივიდენდების გაცემა აქციონერთათვის, ამასთან, ინვესტორი არც თუ ხალისით ჩადებს კაპიტალს ისეთ სს-ში, საიდანაც გარკვეული პერიოდის მანძილზე არანაირი მოგების მიღება არ მოუწევს.

მართალია, წლიურ მოგებაში მონაწილეობის უფლება აქვს ყველა აქციონერს, მაგრამ 50%-ზე მეტის მფლობელ დომინანტ აქციონერს შეუძლია, გავლენა მოახდინოს იმ საკითხის გადაწყვეტაზე, განაწილდეს არსებული წმინდა მოგება აქციონერებს შორის დივიდენდის სახით, თუ დარჩეს საწარმოში.

 

5. სარჩელის უფლება

სარჩელის უფლების ძირითადი მიზანია, უზრუნველყოფილი იყოს კორპორაციის მმართველი ორგანოების _ დირექტორატისა და სამეთვალყურეო საბჭოს არამართლზომიერი ქმედებებისგან საზოგადოების დაცვა და ამდენად, ამ ორგანოების ანგარიშვალდებულებაც, ასევე დომინანტი აქციონერის მიერ თავისი დომინანტური მდგომარეობის საზოგადოების საზიანოდ გამოყენების თავიდან აცილება. მოცემულ შემთხვევაში ვსაუბრობთ უფლებაზე კორპორაციული სარჩელის აღძვრასთან მიმართებით, როდესაც აქციონერს შეუძლია საზოგადოების ინტერესის დასაცავად, საზოგადოების ნაცვლად და მის სასარგებლოდ თავისი სახელით შეიტანოს სარჩელი. ამ შემთხვევაში გვაქვს აქციონერის მიერ არა თავისი, არამედ _ საზოგადოების დარღვეული უფლების დასაცავად აღძრული სარჩელი, როდესაც აქციონერი თავისი, როგორც საზოგადოების კონკრეტული წევრის უფლების დარღვევას უკავშირებს კორპორაციის ინტერესების დარღვევას საზოგადოების ხელმძღვანელობის მხრიდან და სწორედ აქედან გამომდინარე დაობს (დერივატიული სარჩელი13). კანონში მითითებული ასეთ შემთხვევებიდან შეიძლება გამოვყოთ შემდეგი:

ა. სააქციო საზოგადოების მიერ მესამე პირის მიმართ მოთხოვნის განუხორციელებლობის შემთხვევაში აქციონერს შეუძლია, თავისი სახელით შეიტანოს სარჩელი აღნიშნული მოთხოვნის განსახორციელებლად. აქციონერის მიერ აღნიშნული სარჩელის აღძვრას წინ უნდა უსწრებდეს შიდასაზოგადოებრივი პროცედურის მოწურვა, კერძოდ, მანამდე აქციონერმა უნდა მიმართოს ჯერ საზოგადოებას ამ სარჩელის აღძვრის მოთხოვნით. საზოგადოებამ აქციონერის წერილობითი მოთხოვნის მიღებიდან 90 დღის განმავლობაში ან უნდა აღძრას სარჩელი მესამე პირის წინააღმდეგ, ან უნდა დაასაბუთოს, რომ ასეთი სარჩელის აღძვრა ეწინააღმდეგება საზოგადოების ინტერესებს (მუხ.53.5). ეს ვადები შეიძლება შემცირდეს ან არ იქნეს დაცული, თუკი წინააღმდეგ შემთხვევაში სარჩელის აღძვრას აზრი დაეკარგება, მაგალითად, გავა ხანდაზმულობის ვადა.

ბ. დირექტორის მიერ ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევის შემთხვევაში საზოგადოებისათვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება აქვს სააქციო საზოგადოებაში აქციათა 5%-ის მფლობელ აქციონერს ან აქციონერთა ჯგუფს (9.5 მუხლის მე-2 აბზაცის მე-2 წინადადება).

გ. თუ დირექტორები არღვევენ კეთილსინდისიერი ხელმძღვანელობის ვალდებულებებს, საზოგადოების წინაშე წარმოშობილი ზიანისათვის პასუხს აგებენ სოლიდარულად, მთელი ქონებით, პირდაპირ და უშუალოდ, რისი მოთხოვნითაც შესაძლებელია სარჩელის აღძვრა ( მუხ. 9.6).

დ. თუ დომინანტმა აქციონერმა განზრახ გამოიყენა თავისი დომინანტური მდგომარეობა სააქციო საზოგადოების საზიანოდ, მან დანარჩენ აქციონერებს უნდა გადაუხადოს შესაბამისი კომპენსაცია, რისი მოთხოვნითაც აქციონერს სარჩელის აღძვრა შეუძლია (53.4 მუხლის ბოლო წინადადება).

ცალკე შეიძლება გამოვყოთ სამეთვალყურეო საბჭოს წევრის დანიშვნის მოთხოვნით და აქციონერთა საერთო კრების მოწვევის მოთხოვნით სასამართლოსადმი მიმართვა. აღნიშნულს იმ შემთხვევაში შეიძლება ჰქონდეს ადგილი, თუკი სააქციო საზოგადოების სამეთვალყურეო საბჭოს აკლია წევრი, ამ წევრის გასვლიდან 6 თვის განმავლობაში არ აირჩა ახალი წევრი და ამდენად, სამეთვალყურეო საბჭოს საქმიანობა შეფერხებულია. წესდება შეიძლება ითვალისწინებდეს წევრის არჩევის სხვაგვარ შესაძლებლობას (მუხ.55.12). აქციონერთა საერთო კრების მოწვევის მოთხოვნით სასამართლოსადმი სარჩელით მიმართვამდე კი ჯერ დაცული უნდა იყოს კრების მოწვევისათვის გათვალისწინებული შიდასაზოგადოებრივი პროცედურა (მუხ.53.34). 

როგორც ვხედავთ, კანონი ამ შემთხვევაში თითქმის თანაბარ მდგომარეობაში აყენებს მცირე და დომინანტ აქციონერებს, ანუ თანაბრად აძლევს სარჩელის აღძვრის შესაძლებლობას მიუხედავად მათი აქციების ოდენობისა (გამონაკლისია ინტერესთა კონფლიქტის წესების დარღვევის შემთხვევა, როდესაც პირდაპირ არის მითითებული, თუ რამდენ აქციას უნდა ფლობდეს აქციონერი სარჩელის აღსაძრავად და დომინანტი აქციონერის წინააღმდეგ სარჩელის აღძვრა), თუმცა ამ შემთხვევაში უკმაყოფილო აქციონერი, რომელსაც სასამართლოსადმი მიმართვა სურს, როგორც წესი, არის მცირე აქციონერი, რამდენადაც დომინანტ აქციონერს სრული სამართლებრივი შესაძლებლობა აქვს, ესა თუ ის შიდასაზოგადოებრივი კონფლიქტი თავისი ძალებით გადაწყვიტოს. აქვე გასათვალისწინებელია კანონის 54-ე მუხლის მე-6 პუნქტის `კ~ ქვეპუნქტიც, რომლის თანახმად, დირექტორებისა და სამეთვალყურეო საბჭოს წინააღმდეგ სასამართლო პროცესში მონაწილეობის შესახებ გადაწყვეტილებების მიღება აქციონერთა საერთო კრების კომპეტენციაა, რომლის მიერ აღნიშნული გადაწყვეტილება მიიღება ხმების 50%-ზე მეტის უმრავლესობით. ამდენად, ასეთი სარჩელის აღძვრის უფლებაში მცირე აქციონერები, ძირითადად, კვლავ დომინანტ აქციონერებზე რჩებიან დამოკიდებული.

 

 

პარტნიორები
 
სასარგებლო ბმულები
 
დაგვიკავშირდით

სამართლის სახლი / House of Law

საქართველო, თბილისი 0160

ს.ცინცაძის ქ.N26 (ყოფილი საბურთალოს ქ.)

ტელ:+(995 032) 2190990

E-mail: info@hol.ge

ყველა უფლება დაცულია © 2011 - 2018 Hol.com.ge